Tại sao sự thật và niềm tin dần biến mất khỏi thế giới? Nietzsche từng viết rằng Pontius Pilate là nhân vật…
Nietzsche từng viết rằng Pontius Pilate là nhân vật Kinh thánh yêu thích của ông, vì ông đã hỏi một câu hỏi thú vị: “Sự thật là gì?”. Nietzsche cũng nói “Không có sự thật; chỉ là những thông diễn”, có vẻ như là một tuyên bố thái quá, nhưng nếu bạn cho rằng bằng chứng về các giác quan của chúng ta luôn được bộ não diễn giải theo cách là kết quả của sự thích nghi tiến hóa để sinh tồn, hơn là sự hiểu biết về thực tế cơ bản của với thế giới, tuyên bố của N. bắt đầu có vẻ có ý nghĩa hơn, và nó càng có ý nghĩa hơn khi bạn cho rằng chúng ta diễn giải thông tin qua lăng kính khái niệm và hệ tư tưởng, vốn có thể bị ảnh hưởng bởi những thành kiến xác nhận và "ô nhiễm tư duy" khác..
Bên ngoài các hệ thống hình thức nhất quán nội tại, chẳng hạn như toán học, chân lý tuyệt đối có xu hướng khó nắm bắt, nhưng ít nhất chúng ta có thể tiếp cận chân lý nếu chúng ta nhận ra rằng có một hệ thống phân cấp các diễn giải, dựa trên bằng chứng có thể quan sát được và lý luận logic; một ví dụ sẽ là chuyển động của hành tinh: các định luật của Newton ở cấp độ giải thích cao hơn so với chiêm tinh học, và đến lượt mình, cách giải thích của Newton lại bị thay thế bởi cách giải thích của Einstein. Để giành được bản án trong một phiên tòa hình sự, công tố viên phải thuyết phục bồi thẩm đoàn rằng cách giải thích bằng chứng của họ chứng minh tội lỗi vượt quá sự nghi ngờ hợp lý; bồi thẩm đoàn đôi khi sẽ phê chuẩn những bản án mà sau này được chứng minh là không chính xác hoặc do nhầm lẫn không kết tội được thủ phạm. Khi nói đến sự thật, rất nhiều tuyên bố về sự thật của chúng ta có xu hướng mang tính tư biện và chỉ là những ước tính gần đúng nhất của chúng ta dựa trên những bằng chứng không đầy đủ và mâu thuẫn.
Những câu chuyện đội lốt sự thật luôn được sử dụng để phục vụ lợi ích và quyền lực cá nhân. Các vị vua thường khẳng định rằng họ cai trị bằng quyền thiêng liêng nhằm củng cố quyền lực của mình, trong khi trên thực tế, họ chỉ là hậu duệ của những thủ lĩnh băng đảng thành công trước đây, những người đã giành được quyền lực thông qua việc đàn áp tàn nhẫn bất kỳ đối thủ nào. Ý tưởng về “sự thật” chỉ đơn thuần là một câu chuyện thống trị, được áp đặt bởi những người đứng đầu trong hệ thống phân cấp quyền lực và được duy trì vì lợi ích riêng của họ, là một khái niệm được các nhà triết học theo chủ nghĩa hậu hiện đại như Foucault cổ vũ; Khái niệm này có một số giá trị khi nói đến chính trị và các lĩnh vực khác trong đó những người tìm kiếm sự giàu có và địa vị sẽ cố gắng kiểm soát những gì được coi là đúng, mặc dù thực tế là những tuyên bố về sự thật của họ có thể không đứng vững trước sự giám sát hợp lý.
Định nghĩa của chủ nghĩa hậu hiện đại về “sự thật” này thực sự có đi hơi xa khi Foucault nói rằng ngay cả những định nghĩa về những gì tạo nên “sự tỉnh táo” cũng chỉ đơn thuần là kết quả của bất kỳ mô hình xã hội thống trị nào đang thịnh hành. Tuyên bố của Foucault có một số giá trị; ở Liên Xô cũ, những người bất đồng chính kiến đôi khi bị “điều trị” trong bệnh viện tâm thần, vì việc họ phản đối chính quyền được hiểu là bằng chứng của một tâm trí không tỉnh táo. Sau đó, một lần nữa, lập luận của Foucault sẽ bị phá vỡ nếu chúng ta xem xét một ví dụ như trường hợp của một người mắc chứng tâm thần phân liệt hoang tưởng sống ở Hawaii, người sẽ không rời khỏi căn hộ của mình vì anh ta “xác định mình là” một con hải cẩu và tin rằng gấu Bắc Cực đang truy lùng anh ta. Chúng ta dĩ nhiên có thể khẳng định một cách hợp lý rằng một người như vậy là không tỉnh táo.
Vì “sự thật” là một khái niệm khó nắm bắt hơn mức chúng ta mong muốn và những gì được trình bày là sự thật thường có thể chỉ đơn thuần là một câu chuyện tự phục vụ hoặc một mô hình xã hội thống trị nhưng vẫn còn nhiều nghi vấn, làm sao chúng ta có thể quyết định nên tin tưởng ai? Nguồn sự thật nào?
Câu trả lời tốt nhất là sự kết hợp giữa chủ nghĩa hoài nghi lành mạnh và tư duy phê phán; một sự kết hợp không may có xu hướng thiếu hụt trong một cộng đồng có xu hướng hoạt động theo tiêu chí "Điều này có đúng theo khuynh hướng tư tưởng của tôi không?", trái ngược với "Có phải khuynh hướng tư tưởng của tôi đang đưa những thành kiến vào suy nghĩ của tôi không?" Các xã hội vận hành theo một câu chuyện hệ tư tưởng thống trị; luôn có những cuộc tranh luận về câu chuyện này nên như thế nào, nhưng nhìn chung đã có sự nhất trí về các nguyên tắc cơ bản, chẳng hạn như “Mỹ, bất chấp tất cả những sai sót của mình, vẫn là một đất nước vĩ đại”.
Hiện nay sự bùng nổ của mạng xã hội làm cho những người trước đây có thể đã tin tưởng lẫn nhau bất chấp sự khác biệt về chính trị hay tư tưởng tôn giáo, giờ không chỉ mất niềm tin vào nhau mà họ còn cực kỳ ghét nhau và buộc tội nhau nói dối về mọi thứ. Mỗi bên đều ngập trong những thông tin thiên vị về mặt ý thức hệ, được trình bày một cách có chọn lọc bởi các nhà tư tưởng chuyên nghiệp, đến mức họ suy nghĩ theo những cách khác nhau về mặt mô hình, và thậm chí tệ hơn, họ có xu hướng chấp nhận hệ tư tưởng ưa thích của mình như một phần bản sắc của mình, vì vậy họ diễn giải rằng bất kỳ ý thức hệ nào bất đồng đều là một cuộc tấn công vào họ.
Cuộc bạo loạn ngày 6 tháng 1 có sự tham gia của những người được các nguồn truyền thông ưa thích của họ tuyên truyền rằng cuộc bầu cử năm 2020 đã được gian lận để chống lại giáo phái của họ lãnh đạo Trump, và rằng họ đang "cứu nước Mỹ" bằng cách ngăn cản việc chứng nhận chiến thắng trong cuộc bầu cử của đối thủ Trump, con đường của 'sự thật' hiện nay nôm na là như vậy
Chúng ta đang mất niềm tin vào các phương tiện truyền thông truyền thống vì không thể tin tưởng họ sẽ nói cho chúng ta sự thật. Các phương tiện truyền thông đã bị các nhà tư tưởng nắm bắt triệt để, và như “Twitter Files” đã chỉ ra, chính phủ cố gắng gây ảnh hưởng lên mạng xã hội bằng cách hướng dẫn họ về những gì “sự thật” được quảng bá như một phần trong câu chuyện chính thức của họ.
Khi giá trị và tính xác thực của những tuyên bố về sự thật bị đánh giá gần như hoàn toàn bởi đức tính đáng ngờ về tính hữu dụng và tính phổ biến của chúng, và chúng ta đánh mất quan niệm rằng sự thật tự nó là một đức tính tốt, thì chúng ta đang gặp rắc rối.
Cr: Thích Luận Lý