Trích dẫn trong cuốn "Tự biện Socrates" Trích dẫn phần đầu của PHẦN BA trong "Socrates Tự Biện" (Nguyễn Văn…
Trích dẫn phần đầu của PHẦN BA trong "Socrates Tự Biện" (Nguyễn Văn Khoa dịch, 2006)Plato đã trung thực ghi lại cuộc trao đổi sau phiên xử giữa Socrates với các bạn của triết gia, trong khi chờ đợi hội thẩm đoàn làm thủ tục kết thúc phiên tòa như sau:
"Sau khi lại bị kết án tử hình với đa số phiếu cao hơn, Socrates phát biểu với những kẻ đã kết tội, và sau đó, với những người bênh vực ông trong phiên xét xử:
Thưa quý công dân Athens, chỉ vỉ thiếu kiên nhẫn chờ đợi thêm chút nữa, quý vị đã tạo cơ hội cho người đời bêu riếu nền cộng hòa; họ sẽ nói rằng quý vị đã giết Socrates, một người hiểu biết, bởi vì họ cũng sẽ nói tôi là người hiểu biết dù không đúng như thế để sỉ nhục quý vị nặng nề hơn nữa. Chỉ cần chờ thêm ít lâu, cái chết của tôi tự khắc sẽ đến, bởi vì nhìn xem, tôi đã ở vào tuổi gần đất xa trời rồi. Tôi không chê tất cả mọi người ở đây như thế, mà chỉ riêng những kẻ đã khép tôi vào tội chết. Và cũng chỉ với họ thôi, tôi xin nói tiếp đôi điều sau đây.
Có lẽ quý vị nghĩ rằng Socrates đã bị kết tội vì không tìm ra lời lẽ, thứ lời lẽ có đủ sức thuyết phục quý vị, nếu như tôi tin rằng bổn phận của mình là phải làm hết mọi cách, kể lể đủ chuyện hòng thoát chết? Không phải thế đâu, thưa quý đồng hương. Tôi không thiếu lời lẽ, mà chỉ thiếu trâng tráo: tôi bị kết tội vì không chịu nói những điều tai quý vị đã quen nghe, vì không muốn than khóc và hạ mình làm những điều hèn hạ mắt quý vị đã quen thấy. Đối với tôi, nguy nan phải đương đầu không thể là lý do để làm điều bất xưng đối với một con người tự, và ngay cả đến lúc này, tôi không hề hối tiếc đã tự bênh vực như vừa rồi. Thà chết mà tự vệ như tôi đã làm, còn hơn là sống sót nhờ một bài tự biện hèn hạ.
[...]
Thật ra, quý vị chỉ giết tôi để tự giải thoát khỏi cái gánh nặng rất khó chịu là cứ phải suy xét đời mình; nhưng rồi xem, tôi nói trước rằng những gì sắp xảy ra sẽ hoàn toàn trái ngược với điều quý vị hi vọng. Quý vị sẽ phải đương đầu với một số người khảo hạch đông đảo mà quý vị không ngờ rằng cho đến nay tôi vẫn cố kiềm giữa, và càng trẻ họ càng hung hăng hơn, càng làm quý vị khó chịu ơn. Thật sai lầm nếu quý vị nghĩ rằng cần giết người là đủ trốn thoát lời chê trách sống không suy xét. Cách loại bỏ sự kiểm tra ấy vừa bất chính, vừa bất khả thi. Cách vừa chính đáng vừa dễ dàng là, thay vì tìm cách bịt miệng kẻ khác, hãy tự tu thân sửa tính..."
Đây là bản ghi chép của Plato về Socrates trước khi bị án tử hình. Lý do ông bị đem lên tòa xét xử giữa 500 con người là bởi Meletus đã cáo buộc ông tội vô thần và làm hư hỏng thanh thiếu niên. Theo Diogenes Laertius, sau khi xử tử Socrates, dân chúng liền ân hận và truy giết Meletus. Song nhiều tác giả khác cho rằng nguồn tin trên là đáng ngờ, vì nhóm bạn của Socrates vẫn tiếp tục bị kỳ thị ở Athens sau khi Socrates bị xử tử. Ngoài ra, còn một bản ghi chép khác về Socrates tự biện trước tòa được ghi lại bởi Xenophon - người đầu tiên chép lại những lời lẽ và hành động của Socrates. Hai bản chép của Plato và Xenophon tương đối khác biệt nhau ở vài điểm. Tất cả điểm khác nhau của hai bản đều được dịch giả Nguyễn Văn Khoa cước chú rất kĩ càng trong sách, có thể tìm đọc để đối sánh.
Cr: Lyss the Magician