Đề tài : Tìm Lại Giá Trị Bản Thân - Phần 3 (phần cuối)

Nguyễn Trọng Viễn, OP. · 29 tháng 3 năm 2025 · Trọng Viễn

Khi hai ba người xúm lại nói chuyện với nhau thì có thể có hai điều xấu, đó là nói tục và nói xấu người khác. Nói nhỏ cười to là nói tục; nói thao thao, cười khinh khỉnh là nói xấu. Nói tục còn đỡ xấu hơn là nói xấu người khác.

Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP

5. Đón nhận bản thân của người khác

5.1 Hiện tượng : Bệnh xầm xì

Nơi mà người ta sống theo kiểu so sánh, sống theo kiểu cào bằng, sống theo kiểu hình thức, và sống theo kiểu tính toán thì cũng xuất hiện hiện tượng xầm xì. Xầm xì là những lời nói, những cái nhìn có tính dò xét. Xầm xì là thái độ không chấp nhận nhưng lại chẳng biểu lộ ra như một phê bình thẳng thắn và xây dựng, mà lại biểu lộ một cách không chính thức và không quang minh chính đại. Những lời xầm xì thường là lối phản ứng của kẻ nhát sợ trước một thế lực nào khác, và ở đây có thể là thế lực của chân lý mà mình không dám thẳng thắn đối diện; có thể là vì không có đủ tiêu chuẩn để phản đối hay phê bình ngượi khác một cách minh nhiên, nhưng cũng có thể vì người xầm xì chỉ nhận ra một thứ vi phạm đến một nét úy kỵ mờ mờ nào đó mà thôi.

Việt Nam hình như có rất nhiều hiện tượng xầm xì, và hình như người miền Bắc nhiều hơn người miền Nam : lễ nghĩa, hình thức nhiều thì cũng xầm xì nhiều, người có lỗi công khai thường không sống được trong các xứ đạo, nhất là xứ đạo di cư. Một thanh niên nghiện ngập quyết tâm bỏ, nhưng điều kó nhất đối với anh ta chính là “cái miệng của mấy bà già đạo đức. Có lẽ vì người Việt Nam thường dắt díu nhau trong cuộc sống, với quan niệm “xấu đều hơn tốt lỏi”. Điều đó cho thấy tinh thần người Việt Nam luôn đề cao đời sống của cộng đồng hơn cá nhân. Trong cộng đồng người Việt, cá nhân phải chịu chấp nhận những khó khăn, những từ bỏ để cho đời sống chung của tập thể được ổn định. Tinh thần đó làm cho người Việt Nam thường không thích những kẻ “khác người”, úy kỵ đối với những kiểu sống lập dị; người ta không chấp nhận cho người khác có những biểu hiện khác với thói quen, khác với truyền thống, khác với người khác.

Nét đề cao cộng đồng như thế tự nó là tốt, nhưng nó cũng thường đi quá đến mức độ thích chúi mũi vào chuyện của người khác, gây nên chia rẽ và bất công. Thật ra, cuộc đời và tâm tính mỗi người là cả một huyền nhiệm, nghĩa là mỗi người đều có tâm tính riêng, có hoàn cảnh riêng, có thách đố riêng mà người khác không thể nào hiểu hết được. Do đó, thái độ không thông cảm mà chỉ kết án luôn luôn là thái độ không đúng đắn và không bao giờ có thể biện minh được. Đó là khi mà cái chung không dừng lại ở mức độ những qui định cần thiết cho lợi ích chung, nhưng xâm lấn vào toàn bộ đời sống riêng tư của mọi thành viên như một thứ kỷ luật vô hình, như một thứ tiêu chuẩn luân lý vô hình, như một thứ kiểm duyệt loại trừ mọi các khác thường, nó đụng đến lãnh vực lương tâm của mỗi người….

Khi cộng đoàn chỉ là những tiêu chuẩn chung mà không có sự đồng hành, nghĩa là khi công thức của cộng đoàn chỉ là “cộng đoàn = cộng đoàn” như một số nguyên đồng nhất thì người ta xầm xì về người khác. Ngược lại khi công thức của cộng đoàn là “cá nhân-cộng đoàn =/ cộng đoàn-cá nhân”, nghĩa là cần phải có tử số cá nhân để làm nên một tỷ lệ đặc biệt riêng của mỗi người, hướng tới sự cân bằng trong một tiến trình, thì ngừơi ta được kêu mời để chấp nhận cá nhân của người khác đang hướng tới sự hòa hợp trong một tiến trình, thì khi đó những trục trặc cần phải được đồng hành, cần phải được chấp nhận như một bài toán của chính cộng đoàn cụ thể của mình.

Trong các dòng tu, chúng ta thấy không khác những “xứ đạo di cư” lắm về phương diện này, nghĩa là còn rất nhiều lưỡi rìu treo lơ lửng trên đầu anh em; giống như người làm báo trong xã hội chủ nghĩa vậy. Chính vì thế mà trong báo chí Việt Nam trước đây, có đầy rẫy những bài báo vuốt đuôi, những bài bình luận theo thời cuộc, những lối “suy tư công công” (suy tư như các thái dám, luôn nịnh bợ vua); thì có lẽ trong nhiều cộng đoàn dòng tu, cũng có nhiều người phê phán theo phong trào, có những tiêu chuẩn úy kỵ mơ hồ làm khổ nhiều người. Nhiều khi người tu sĩ về đến gia đình cảm thấy như trút bỏ được một gánh nặng đề trên tâm hồn, vì có thể sống một cách tự nhiên như mình thích, thoát khỏi sự dò xét xầm xì của những ngừơi chung quanh… Quả thật, trong nhiều trường hợp, tha nhân chính là hoả ngục (Sartre).

Cộng đoàn như thế cũng là một cộng đoàn sự vật, nghĩa là ngừơi ta đóng góp vào đời sống cộng đoàn như một thứ thuế lợi tức. Làm sao để phần còn lại của mình được hưởng riêng vẫn có lợi. Trong cộng đoàn sự vật, người ta không thấy có bản thân của người nào cả mà chỉ là những đóng góp phi nhân.

* Ý nghĩa

Thái độ xầm xì chính là một sự loại trừ hành trình cá nhân, mầu nhiệm cá nhân và nhất là không có hoặc ít có sự tôn trọng tự do lương tâm, tôn trọng tâm hồn con người. Bình thường những người hay xầm xì cũng là những người có những biểu hiện coi thường tâm hồn con người, những người ít có khả năng đi vào cuộc tâm sự với người khác. Trong sâu xa, đó là thái độ không nhận phần đóng góp bản thân của con người vào trong cuộc chơi chung.

Ở những nơi mà tự do sáng tạo bản thân của con người không được tôn trọng, người ta thường xầm xì. Bên Mỹ, người ta có một vòng tròn tự do, khi đứng trong đó, người ta có thể làm bất cứ điều gì người ta thích, miễn là đừng đụng tới tự do của người khác. Điều đó cũng bộc lộ trong lối sống hằng ngày của dân Mỹ, nơi mà người ta không thích dòm ngó vào đời tư của người khác… Đó cũng là một giải pháp hay, nhưng có lẽ đó chỉ là giải pháp II, tức là trường hợp mạnh ai nấy sống. Tuy vậy, chúng ta cũng nên ghi nhân một điều là trong bầu không khí ấy, người ta có được một khung trời tự do để sống cho thoải mái bản thân mình,

* Hệ quả

Xầm xì làm cho cuộc sống nặng nề; người ta luôn sống trong lưỡi rìu của dư luận, người ta bận tâm về cung cách diễn tả trước mặt người khác, nghĩa là bận tâm về cái có hơn cái là, nghĩa là bận tâm giải quyết bài toán đối đầu với người khác hơn là bận tâm về chính hành trình của mình. Tâm hồn con người sống trong đó giống như một vòi nước chảy ngày đêm làm mất năng lượng của cuộc sống thực sự. (giống như phụ nữ bận tâm làm đẹp trước mặt người khác quá nhiều làm giảm đi năng lực suy tư sáng tạo bản thân mình).

Sống trong nỗi sợ những lời xấm xì, nhân cách của con người trở nên dúm dó; nỗi lo sợ đối phó làm cho con người không còn có thể hiên ngang sống cuộc đời mình và dám làm dám chịu những hậu quả của việc mình làm một cách ngay chính.

Xầm xì làm cho người ta không còn thanh thản để sáng tạo cuộc đời mình. Nó tiêu diệt khả năng sáng tạo. Người ta không còn bản lãnh sáng tạo mà chỉ có bản lãnh đối phó. Không phải chỉ vì những điều kiện thuận lợi mà nước Mỹ có nhiều phát minh, nhưng còn do chính một nền văn hóa nào đó thuận lợi. Việt nam thì đầy rẫy những sự không vặt, khôn khéo, nhưng ít khôn ngoan thực sự; người Việt Nam chỉ giỏi chạy đua với người khác, giỏi học trong lớp khi làm học trò… mà sau khi ra trường thì chẳng còn khao khát tìm tòi để phát minh hay nghiên cứu sâu xa. Có lẽ chỉ cần nhận xét một chút ta cũng có thể thấy một bản lãnh cá nhân, một sự tự chủ và một chút sáng tạo trong cung cách dâng lễ…???

Xầm xì cũng là một hình thức bất công, và thường là những bất công mà người ta không ý thức đền bù; vì người ta thường làm phát tán những đoán xét vô căn cứ, kể lại những chuyện mình nghe được chứ không phải là những điều mình thấy, và kể lại một cách phiếm diện, vì người ta không khi nào có thể hiểu thấu được lịch sử của vấn đề mà mình thấy nơi người khác. Hầu như luôn luôn những lời xầm xì xúc phạm đến lãnh vực thuộc lương tâm của ngừơi khác.

5.2 Giá trị nhân bản Kitô giáo : Cảm thông và tri ân

* Cảm thông : người ta thường hay đúng hơn là luôn luôn xét đoán người khác như một người đứng bên ngoài cuộc đời của người ấy. Ở vị thế bên ngoài như thế, người ta không thể nào hiểu được trọn vẹn hành trình cá nhân của mỗi người, rất ít nhận ra giá trị huyền nhiệm của một cá nhân con người. Do đó, những lời đoán xét, có thể nói, luôn luôn là một sự bất công. Cảm thông là một thái độ “hội nhập văn hóa”, nghĩa là hội nhập vào đường nét tinh thần của ngừơi anh em của mình một cách “thấm thía”. Khi ta nghe được lời tâm sự của bất cứ ai, cho dù một người mà ta khó có cảm tình nhất, chắc chắn cái nhìn của ta sẽ khác, tấm lòng của ta sẽ dịu ngọt hơn với ngừơi ấy. Được tâm sự, đó là gặp nhau ở chiều sâu tâm hồn, và đó là cách thức hội nhập vào bản thân của ngừơi khác. Người trẻ hôm nay hình như ít có hoàn cảnh để gặp nhau trong tâm hồn, họ quá ồn ào và họ thường tìm giải quyết những vấn đề sâu xa của mình bằng những trò vui dễ dãi để trốn tránh vấn đề thực của đời mình. Kinh nghiệm lửa dặm đường của hướng đào ngành tráng… Trong nhà dòng, nhất là đối với những tầng lớp lớn tuổi, có lẽ cũng rất ít có điều kiện gặp gỡ trong tâm hồn, ít có dịp tâm sự, nghĩa là cũng ít đón nhận bản thân của nhau. Hình như đây là một nét đẹp của tu sĩ trẻ mà người ta ít để ý tới.

* Tri ân : Khi người ta đón nhận được tấm lòng của người khác, người ta không còn sống trong bình diện thuận mua vừa bán nữa. Người ta có thể mua bán đổi chác được mọi sự, đồng tiền mua lấy vật dụng và sự phục vụ, tài năng mua được một sự nể phục, đạo đức mua được sự kính trọng, địa vị mua được sự vâng phục… nhưng lòng quí mến chân thành của một người này dành cho người khác thì không gì có thể mua bán được. Tấm lòng của con người là một huyền nhiệm vô giá mà không có gì có thể tương xứng để đổi chác. Tấm lòng là điều chỉ có được ban tặng và phải được lãnh nhân trong lòng tri ân. Trong bình diện đời sống nghĩa tình, người ta luôn luôn biết tri ân nhau vì những tình cảm tốt đẹp mà người này dành cho người kia. Có khi người mẹ cho con hai trăm đồng để đi chơi, con tri ân mẹ; rồi con lại dành năm đồng để mua cho mẹ món quà nhỏ, mẹ tri ân con. Trong sự trao đổi ấy, chính tấm lòng con người là thực tại khiến người ta tri ân nhau chứ không phải là hai trăm hay năm đồng.

Cảm thông và tri ân là những tình cảm cao quí thuộc bình diện tương giao đích thực của con người với nhau, và của con người với Thiên Chúa.

5.3 Giải pháp tâm linh : Bé mọn để lãnh nhận

Con người sinh ra đã bất bình đẳng, con người tranh đua nhau để hơn thua, con người khao khát hoàn thành đời mình bởi vì vận mạng của con người không phải chỉ là người, nhưng còn phải làm người… tất cả hành trình ấy vẫn là một cuộc đấu đá hơn thua. Trong cuộc đấu đá ấy, mặc khải Kitô giáo lại mời gọi chúng ta bước vào một bình diện mới, một bình diện hoàn toàn mới, hoàn toàn bình đẳng và hoàn toàn độc đáo : điều quan trọng hơn tất cả những gì con người làm được, đó là khả năng cho đi và cho đi bản thân; và điều cuối cùng quan trọng hơn tất cả mọi sự của con người lại là khả năng lãnh nhận và lãnh nhận bản thân.

Từ căn bản, con người và cả vũ trụ này đã được mời gọi bước từ hư vô vào hiện hữu; đó là một sự lãnh nhận căn bản. Trong cuộc sống, tình người là điều quí giá hơn mọi thứ trong mức độ con ngừơi, và tình ngừơi thì chỉ có thể được trao tặng trong tự do của chủ thể, cũng như được lãnh nhận trong lòng tri ân của thụ nhân. Cuối cùng hành trình của đời người cũng không thể là điều gì khác hơn một sự lãnh nhận trọn vẹn để hoàn thành trọn vẹn cuộc đời mình. Tất cả những thực tại cao quí nhất của cuộc sống, tất cả những phẩm tính tốt đẹp nhất của con ngừoi, tất cả những thành quả vĩ đại nhất của cuộc đời, trong ý nghĩa cuối cùng, không là gì khác hơn một môi trường, một hành trình, một nỗ lực… tạo nên một số chất liệu để hướng tới việc trao tặng tình người cho nhau một cách phong phú và hiện thực. Trong ý nghĩ ấy, khiêm tốn không là gì khác hơn một sự thanh thản để đi vào hành trình trao tặng và lãnh nhận bản thân của mình và của người khác. Ngược lại, kiêu ngạo không chỉ là ảo tưởng trên cái mình có, nhưng còn là ảo tưởng trên cái mình là và ảo tưởng trên cái mình làm; bởi vì tất cả những điều ấy không thể mang lại sự hoàn thành cuộc đời mình, một cuộc đời đã được sáng tạo để đi về Chúa và chỉ được cứu độ trong tình yêu của Chúa.

Hiến chương Nước Trời là một tuyên ngôn của một nhiệm cục mới, trong đó chính Thiên Chúa vào cuộc, và khi Thiên Chúa vào cuộc, điều quan trọng nhất của công dân Nước Trời chính là những người được chúc phúc : Phúc cho anh em….. vì anh em sẽ được lãnh nhận. Mầu nhiệm Nước Trời tỏ bày cho những người bé mọn, đó là một khẳng định của Tin Mừng; bởi vì cuối cùng con người được thông chia “phần thừa tự” của Đức Kitô, hồng phúc mà không ai có thể đổi chác, chiếm đoạt hay tác tạo nên được.

Trên hành trình cứu độ, Thiên Chúa đã chấp nhận chúng ta vô điều kiện và đã trao ban bản thân cho chúng ta vô điều kiện (Rm 8,…); con người cũng được mời gọi để đón nhận nhau, đó nhận bản thân nhau vô điều kiện; đó là tính chất cần và đủ để bước vào bình diện trao đổi bản thân cho nhau trong tình yêu chân thật.

6. Sống với ơn gọi và sứ vụ để có thể hoàn thành bản thân

6.1 Hiện tượng : Bệnh tính toán

Khi ta vào nhà hàng, ta có tiền trong túi, ta có thể mạnh miệng để kêu người phục vụ và ta sẽ được chiều ý từng chút một. Nhìn tới một công trường, bao nhiêu trí tuệ, bao nhiêu máy móc, bao nhiêu tiền bạc; rầm rộ và hoành tráng bao nhiêu ! Cũng thế, thế giới xung quanh ta có một sự ồn ào và mãnh liệt của sự sống con người.… Nhưng tất cả những điều ấy thực chất chỉ là một sự trao đổi sòng phẳng, thuận mua vừa bán, nơi mà người ta luôn phải tính toán hơn thiệt. Đồng tiền, tài năng, chức tước, địa vị, ngay cả đức độ… cũng chỉ là những “đồng tiền” để mua bán đổi chác. Khi ta không có “tiền”, ta không thể bước vào thế giới nhộn nhịp và sầm uất ấy, ta không có chỗ trong cuộc đời. Thế nhưng, thế giới thuận mua vừa bán, thế giới của nhứng thứ có thể mua bán đổi chác lại chỉ là thế giới của sự vật, không phải là thế giới của nhân tính, vì bản thân mỗi con người là thực tại không thể mua bán được.

Khi một người bác sĩ đáp ứng đòi hỏi của bệnh viện, ông ta chỉ làm việc xứng với hợp đồng mình đã ký, và nỗ lực của ông là làm việc làm sao cho liêm chính. Ong ta chỉ sống trong thế giới thuận mua vừa bán. Cũng thế, trong cộng đoàn, khi ta chỉ đáp ứng đòi hỏi của cộng đoàn như một sự trả giá cho thế đứng của ta, ta chỉ là một tu sĩ biết điều mà thôi, ta không thể sống với anh em mình trong sự chan hòa một cách chân thành. Những cách sống như thế được điều hòa như là kết quả của một bài toán mà ta tính toán với người khác. Đôi khi bài toán cân bằng ở mức độ cao, người ta có vẻ như làm việc cật lực, nhưng thật ra vẫn chỉ là làm việc do ngoại lực mà thôi, nghĩa là vẫn nằm trong thế giới sự vật đổi chác, theo kiểu “La noblesse oblige” (sự qúi phái thì đòi hỏi).

* Ý nghĩa

Trong thế giới ấy, người ta trao đổi với nhau mọi sự, nhưng rất ít có sự trao đổi chính bản thân của nhau. Chính vì thế, không bao giờ người ta có thể huy động tất cả con tim của mình, tất cả nỗ lực của khả năng mình, tất cả bản thân của mình để có thể lao mình vào cuộc đời như một sứ vụ. Cái nguy nhất của thời đại ngày hôm nay là người ta không còn có đủ lý tưởng chân chính, không còn có đủ sức mạnh của sứ vụ từ trong tâm hồn để sống trọn vẹn bản thân mình như một khao khát vươn lên tuyệt đối bằng việc tận hiến bản thân.

* Hệ quả

Thế giới mua bán trả vay là thế giới không có tình người, một “thế giới phẳng”, một thế giới bèn bẹt mà con người không thể sống được một cách thanh thản và hạnh phúc.

Thế giời mua bán trả vay đánh mất phần tinh túy nhất của bản thân mỗi người, một sự lãng phí, vì con người không phát huy được hết bản thân mình trong một thái độ quảng đại và hết mình thực sự.

6.2 Giá trị nhân bản Kitô giáo : Dám mắc nợ nghĩa tình

Sinh ra làm người, người đã mắc nợ nhau về rất nhiều điều : ngôn ngữ, văn hóa, những giá trị nhân bản… nhưng nhất là con ngừơi được sống trong tình trạng mắc nợ nghĩa tình. Không phải ngẫu nhiên mà, bình thường, con người có tâm tình mắc nợ nghĩa tình đối với cha mẹ của mình. Lòng hiếu thảo của con người đối với cha mẹ, thật ra, không phải là một sự trả nợ công lao của cha mẹ như một thứ công xá. Công xá, dù có lớn lao đến đâu vẫn là một thứ có thể trả được một cách sòng phẳng. Nhưng công ơn cha mẹ là sự trao tặng của nghĩa tình, là sự trao tặng của cả một đời, của chính bản thân cha mẹ, và điều đó không bao giờ người con có thể đáp đền được. Con cái được ơn mắc nợ nghĩa tình đối với cha mẹ, một sự mắc nợ cần thiết cho đời người, một món nợ ngọt ngào, một món nợ hồng phúc mà nhờ đó con người có thể sống cho ra người, sống trong lòng tri ân và sống trọn vẹn bản thân mình để đền đáp nghĩa tình mà mình đã được lãnh nhận.

“Anh em đừng mắc nợ ai điều gì ngoại trừ món nợ tương thân tương ái” (Rm … )

Mắc nợ nghĩa tình làm cho con người không còn sống cho chính mình nữa, nhưng là sống cho tình yêu; mắc nợ nghĩa tình làm cho con người không còn chỉ an tâm sống trong thế giới sự vật nữa, nhưng được móc nối để có khả năng bước vào lãnh vực tình người, lãnh vực bản thân của mình với người khác.

6.3 Giải pháp tâm linh : Ơn cứu độ từ yêu thương

Thiên Chúa có thể cứu con người khỏi chết, khỏi án phạt bằng nhiều cách. Tuy nhiên, trong Thánh ý của Chúa Cha, Chúa Giêsu đã từ chối các nẻo đường cứu độ mà satan cám dỗ, để dứt khoát chọn nẻo đường hy sinh mạng sống cho con người mà Ngài đã đón nhận như bạn hữu. Đó là cách thức mà người ta có thể tạm nói là “cái tâm của giải phóng là giải phóng cái tâm”; nghĩa là con đường cứu độ từ tình yêu, bằng tình yêu. Yêu thương là một lời mời gọi “móc” vào chích bản thân mỗi người, để mỗi người có thể tự nguyện cho đi chính bản thân mình. Cứu độ bằng cách trao ban một tình yêu lớn hơn mọi tình yêu, rồi kiên nhẫn trong tình yêu để chờ đợi sự đáp trả từ chính tình yêu của con người. Quả thật con đường cứu độ mà Chúa Giêsu đã đi gian khổ quá, lâu đạt hiệu năng quá, và có vẻ phiêu lưu quá. Nhưng đó là con đường của Thánh ý Chúa Cha.

Chỉ khi nào con người được khởi động từ chính con tim của mình, thì con người mới có thể sống thật và sống trọn vẹn cuộc đời của mình; vì chỉ khi được thúc bách từ chính con tim, con người mới có thể bước vào lãnh vực sứ vụ. Thật sự con người cần phải đạt đến mức độ sứ vụ để có thể hoàn thành cuộc đời của mình. Bản chất con người như được kêu gọi, được hút lên do một sức hút nào đó để hướng tới việc thi hành một ơn gọi và sứ vụ cho cả cuộc đời mình. Không có được ơn gọi và sứ vụ, người ta đánh mất cuộc đời trong những chuyện phù phiếm.

Chính vì thế, Thiên Chúa đã chọn giải pháp yêu thương để cứu độ con người. Con người được Chúa đổ tràn tình yêu một cách tặng - không dư dật. Như thế, con người, tất cả mọi người diễm phúc sống trong một tình trạng mắc nợ nghĩa tình; để rồi chính từ con tim đau đáu món nợ nghĩa tình mà con người mới có thể lao vào cuộc đời như một ơn gọi và sứ vụ, chứ không phải chỉ tính toán, vay trả sòng phẳng với cuộc đời. Đón nhận tình yêu lớn hơn mọi tình yêu của Chúa Giêsu (X. Ga 15,15), người tín hữu nhận ra mình chỉ có thể yêu như Chúa yêu, nghĩa là trao tặng chính bản thân mình cho người khác, thì mới có thể đền đáp món nợ nghĩa tình với Chúa và với cuộc đời.

Xem lại phần 2