Đạo đức tương đối và sự tầm thường của cái ác Những người ủng hộ thuyết “đạo đức tương đối” (moral…
Những người ủng hộ thuyết “đạo đức tương đối” (moral relativism) thường cho rằng những đánh giá thuộc về đạo đức chỉ đúng hoặc sai khi xét tới những yếu tố nhất định (văn hóa, thời đại lịch sử...) và không quan điểm nào có ưu thế vượt trội hơn những quan điểm còn lại. Nói cách khác, họ nhấn mạnh tầm quan trọng của những ảnh hưởng bên ngoài đến việc hình thành nền tảng đạo đức của mỗi cá nhân, phủ nhận một nền đạo đức chung tuyệt đối đúng với mọi cá thể và khuyến khích cá nhân tìm hiểu về đặc trưng văn hóa của một người trước khi áp đặt những quan điểm đạo đức của bản thân lên người ấy.Hình thức phổ biến nhất của đạo đức tương đối là học thuyết về “sự tương đối trong văn hóa” (cultural relativism), có nghĩa là đánh giá đạo đức của một người khi đặt trong không gian văn hóa của anh ta. Một người Eskimo nếu ở đất nước khác có thể bị buộc tội giết người nếu anh ta để bố mẹ chết cóng ngoài biển khơi. Tuy nhiên, hành vi này có thể được tha thứ nếu ta biết rằng, theo phong tục của đất nước anh ta, việc bỏ mặc người già đối mặt với giá lạnh và đói khát đến chết là một cách giải thoát họ khỏi trở thành gánh nặng cho gia đình, và giúp họ đối mặt với cái chết trong danh dự.Trong quyển “Human Rights in Iran: The Abuse of Cultural Relativism”, tác giả Reza Afshari ghi nhận rằng các học giả theo trường phái “tương đối văn hóa” ở Iran luôn cho rằng pháp luật nhân quyền quốc tế là các nhóm giá trị thuần phương Tây. Theo đó, việc áp dụng chúng tại một quốc gia sẽ dẫn đến việc buộc phải thay đổi nếp sống, tập tục, và truyền thống của người dân địa phương. Một số học giả cực đoan cũng cho rằng đây là cách phương Tây can thiệp vào nội bộ các quốc gia đang phát triển và “tẩy não” người dân của các quốc gia đó.Ngược lại, Jack Donnelly - giáo sư Đại học Denver trong quyển “Universal Human Rights in Theory and Practice” đưa ra những lập luận cũng không kém phần thuyết phục so với nhóm tương đối. Ví dụ, ông đi vào từng nhóm quyền cụ thể và diễn giải yêu cầu của từng quyền để đặt câu hỏi: việc bảo vệ và tôn trọng những quyền này thật sự có thể làm “thoái hóa” một nền văn hóa đúng nghĩa hay sao?Làm sao có một nền văn hóa nào lại cho rằng quyền sống là một quyền đặc trưng của tư duy phương Tây?Hay với quyền không bị bắt giữ tùy tiện, tại sao các yếu tố văn hóa lành mạnh và ổn định của một địa phương hay một tôn giáo lại có thể không muốn bảo vệ một quyền thiết thân như thế?Donnelly từ đó cố gắng chứng minh rằng những nhóm quyền này thật ra không đi ngược lại với bất kỳ giá trị văn hóa nào đang tiếp tục tồn tại và phát triển cho đến ngày nay.Mỗi khi nghĩ về sự hợp lý trong các lập luận của những người ủng hộ “đạo đức tương đối” hay “thuyết tương đối văn hóa”, mình lại nhớ tới phiên tòa của Israel xử Adolf Eichmann, tên đồ tể chịu trách nhiệm chính cho việc thi hành "Giải pháp Cuối cùng", dẫn đến cái chết của hàng triệu người Do Thái.Adolf Eichmann bị cơ quan tình báo Israel bắt và bị đưa ra xét xử tại Jerusalem. Trong phiên tòa, đứng trước bản cáo trạng cho những tội ác ghê rợn vượt xa sức tưởng tượng của con người, Eichmann đã bình thản tự cho bản thân là vô tội, những gì ông ta làm đơn giản chỉ là thực hiện nghĩa vụ của mình, và tuân thủ theo những gì pháp luật nước Đức khi đó yêu cầu ông ta phải làm.Điều kỳ lạ nhất, theo Hannah Arendt – triết gia người Mỹ gốc Do Thái trực tiếp tham dự phiên xét xử đó, bà cho rằng con người Eichmann không có gì khác biệt với mỗi chúng ta: bà miêu tả ông ta là một con người hoàn toàn bình thường, tuân thủ luật pháp, sống theo những khuôn khổ mà ông ta cho là đạo đức. Một con người hoàn toàn bình thường, và đã được chứng nhận bởi sáu bác sỹ tâm lý khác nhau về điều này, đã có thể hành động để dẫn tới cái chết của gần năm trăm ngàn người, và không hề có chút mặc cảm tội lỗi nào.Theo Hannah Arendt, nhân loại đã lầm khi nghĩ rằng cái ác kinh khủng nhất đến từ sự cám dỗ, rằng tất cả những ai làm điều xấu phải xuất phát từ một động cơ đê hèn nào đó, một giải thưởng xấu xa nào đó mà hắn hướng đến. Đúng, đó là cách cái ác thường được sinh ra. Nhưng đó không phải là cái ác kinh khủng nhất. Cái ác kinh khủng nhất là cái ác mà luân thường đạo lý không còn giá trị nữa.Luân thường đạo lý là nói đến cái đúng và cái sai, và nó có sức mạnh khiến một ai đó phải tự vấn hành vi của mình. Nhưng hãy tưởng tượng nếu bạn đến và nói với Hitler và Pol Pot rằng những gì chúng làm là “sai trái”, là “không đạt được mục đích gì đâu”, hẳn cái mà bạn nhận lại chỉ là sự nhún vai, là cái nhìn ngạc nhiên của chính kẻ thủ ác. Đơn giản, đối với những kẻ này, chuẩn mực về đạo đức của chúng ta không giống với chúng.Hannah Arendt kết luận rằng, đây chính là “cái ác tận căn” (radical evil), một cái ác mà lương tri con người bất lực và không thể hiểu nổi. Cái ác này không thể tha thứ và cũng không thể trừng phạt – bởi vì chúng ta không thể trừng phạt cái mà chúng ta không thể tha thứ, cũng như không thể tha thứ cái mà chúng ta không thể trừng phạt.Những người ủng hộ “thuyết đạo đức tương đối” có chấp nhận sống trong một xã hội có sự tồn tại của “cái ác tận căn” không? Khi dường như đó cũng là văn hóa riêng của Hitler cũng như Đức Quốc Xã?
Cr: khanh.lebao1210lhp