Hạnh phúc xã hội có lớn hơn hạnh phúc cá nhân hay không? Khi nhìn vào các vấn đề xã hội, đặc biệt là những…
Khi nhìn vào các vấn đề xã hội, đặc biệt là những vấn đề mà hành động của một cá nhân gây ảnh hưởng tới toàn xã hội như hiện tượng "Thích Minh Tuệ" thì đột nhiên câu hỏi này lại nảy ra trong đầu mình. Nó bắt mình tìm hiểu và mình vừa tìm thấy được hai thứ: “chủ nghĩa vị lợi” của Jeremy Bentham và “một lý thuyết về công lý” của John Rawls.
Chủ nghĩa vị lợi (utilitarianism) dựa trên một cơ sở giản dị và có vẻ hiển nhiên: con người thích những thứ có lợi và ghét những thứ có hại, thích tìm kiếm hạnh phúc và không muốn gánh lấy đau khổ. Theo đó, thứ đúng đắn nhất, hợp đạo đức nhất mà con người nên làm là bất kỳ điều gì có thể “tối đa hóa lợi ích” (maximize utility). Lợi ích ở đây là những thứ tạo ra hạnh phúc và giảm bớt đau khổ. Thuyết vị lợi cổ vũ việc một nhóm nhỏ sẽ chịu sự kém hạnh phúc để tạo ra hạnh phúc, lợi ích cho một nhóm lớn hơn. Nhìn rộng ra có thể thấy điều này xuất hiện rất nhiều trong các tình huống tương tác xã hội như: "mày mà không uống thì anh em buồn", "bạn mà không đi tăng 2 tiếp thì mọi người mất vui", “một người vì mọi người”, “đừng hỏi tổ quốc đã làm gì cho ta mà hãy hỏi ta đã làm gì cho tổ quốc hôm nay”,.v.v....
Theo thường thức, chúng ta hầu hết sẽ đồng ý ưu tiên lợi ích số đông hơn lợi ích cá nhân. Nếu chọn hạnh phúc số đông thì cá nhân sẽ chịu thiệt, nếu chọn hạnh phúc cá nhân thì số đông không hài lòng, giữa hai lựa chọn đều tệ, có lẽ tốt hơn là theo lựa chọn ít tệ hơn - tức là cá nhân sẽ chịu thiệt.
Tuy nhiên, vấn đề của “chủ nghĩa vị lợi” nằm ở chỗ:
-Làm thế nào để đo đếm được “lợi ích” hay “hạnh phúc” (vì cùng việc A xảy đến nhưng mỗi người sẽ có mức vui vẻ/đau khổ khác nhau)? làm cách nào để tính toán được rằng nhiều lợi ích A cho nhiều người sẽ "lớn hơn" nỗi khổ B của ít người? Chúng ta có thể đo đếm nó ra thành những con số, dữ liệu cụ thể để có thể trình bày thành một phép tính đơn giản A+A+A > B+B ko?
-Nếu thà chọn ít người bị thiệt còn hơn rất nhiều người bị thiệt, vậy nếu chính chúng ta là người nằm trong nhóm số ít bị chịu thiệt đó, chúng ta có còn quan tâm đến hạnh phúc số đông được hưởng dựa trên nỗi khổ của mình hay không?
Từ những vấn đề đó, những người phản đối thuyết vị lợi cho rằng nếu chỉ quan tâm tới tổng số của sự thỏa mãn, thuyết này có thể CHÀ ĐẠP lên cá nhân, xâm phạm quyền lợi cơ bản của cá nhân trong xã hội. Đồng thời, họ nghi ngờ việc mọi lựa chọn trên đời đều có thể quy về một chuẩn giá trị chung để lượng hóa và so sánh.
Trong tác phẩm “Một lý thuyết về công lý” (A Theory of Justice), nhà Triết học chính trị John Rawls lập luận rằng có một cách suy nghĩ về công lý là hãy hỏi xem chúng ta sẽ ưng thuận những nguyên tắc nào trong vị thế bình đẳng ban đầu. Rawls lý giải như sau: Giả sử chúng ta cùng tụ tập lại để lựa chọn các nguyên tắc quản lý cuộc sống chung cho tất cả mọi người - viết ra một khế ước xã hội. Chúng ta sẽ chọn những nguyên tắc gì?
Có lẽ sẽ rất khó có được sự đồng thuận. Những người khác nhau ưa thích các nguyên tắc khác nhau, phản ánh các lợi ích, giá trị đạo đức, niềm tin tôn giáo và vị thế xã hội rất khác nhau. Người giàu, kẻ nghèo; người có quyền thế và đông bạn bè, kẻ thấp cổ bé họng. Một số là thành viên các nhóm thiểu số về chủng tộc, sắc tộc, hoặc tôn giáo; những người khác thì không. Chúng ta có thể thương lượng bằng cách thỏa hiệp. Tuy nhiên, thỏa hiệp cũng có thể phản ánh ưu thế mặc cả của người này so với người khác. Không có lý do nào cho rằng một khế ước xã hội có được theo cách này sẽ công bằng.
Lúc này, John Rawls đã đưa ra một ý tưởng để thiết lập nên khế ước xã hội mang tên "bức màn vô minh" (veil of ignorance) - một thỏa thuận giả thuyết về vị thế bình đẳng ban đầu. Ông khiến chúng ta tự hỏi: Chúng ta - những người có lý trí và tư lợi - sẽ lựa chọn như thế nào nếu ở trong hoàn cảnh buộc phải lựa chọn những nguyên tắc chung cho xã hội. Ông không giả định tất cả chúng ta đều có động cơ tư lợi trong cuộc sống thực, chỉ là chúng ta đặt qua một bên niềm tin của mình về đạo đức và tôn giáo cho mục đích suy tưởng. Chúng ta sẽ chọn những nguyên tắc nào?
Câu trả lời là chúng ta sẽ không chọn Chủ nghĩa vị lợi. Phía sau bức màn vô minh, chúng ta không biết vị trí của mình trong xã hội, nhưng chúng ta thực sự biết rằng mình muốn theo đuổi mục đích của bản thân và muốn được đối xử với sự tôn trọng. Trong trường hợp chúng ta là thành viên của một cộng đồng thiểu số, chúng ta không muốn bị áp bức, thậm chí nếu điều này mang đến niềm vui cho đa số. Khi bức màn vô minh được vén lên và cuộc sống thực tế bắt đầu, chúng ta không muốn thấy mình là nạn nhân của sự đàn áp hay phân biệt. Để tự vệ chống lại những nguy cơ đó, chúng ta sẽ loại bỏ Chủ nghĩa vị lợi và đồng ý nguyên tắc bình đẳng về quyền tự do cơ bản cho tất cả các công dân. Và chúng ta có thể khẳng định rằng nguyên tắc này được ưu tiên hơn tất cả nỗ lực để tối đa hóa lợi ích chung. Chúng ta sẽ không hy sinh các quyền và tự do cơ bản vì lợi ích xã hội và kinh tế.
Cho dù ta biết được vị trí của mình trong xã hội, ta chắc chắn vẫn muốn bản thân mình được tôn trọng, và đương nhiên, ta cũng biết rằng ta muốn theo đuổi mục đích của bản thân.
Đối với người theo thuyết vị lợi, cá nhân cũng quan trọng, con người cũng có ý nghĩa nhưng chỉ trong ngữ cảnh sở thích của mỗi người phải được đặt tương quan cùng với sở thích những người khác. Tuy nhiên, điều này có nghĩa là logic vị lợi, nếu áp dụng nhất quán, có thể chấp nhận việc đối xử với con người theo những cách vi phạm những gì chúng ta nghĩ là chuẩn mực phải tôn trọng.
Vì những lý do như vậy , không phải lúc nào thuyết vị lợi cũng giúp chúng ta có được "công lý". Đôi khi nó khiến hạnh phúc xã hội không lớn hơn hạnh phúc cá nhân vì thứ hạnh phúc đó đã chà đạp lên các quyền cơ bản của cá nhân khác.
Cr: khanh.lebao1210lhp