Thảo luận ngắn về Giáo dục cho học sinh cấp 1 Để đưa ra những phương pháp khả thi nhất trong thời đại hiện…
Để đưa ra những phương pháp khả thi nhất trong thời đại hiện nay, trước tiên ta cần phải có một khái niệm về một “học sinh cấp 1” mà ta đang hướng đến dựa trên quan sát và ứng dụng của giác tính. Điều này tương đối khó khăn vì con người nói chung (không chỉ riêng người lớn) là một hữu thể phức tạp. Chúng ta đang nói về trẻ em nói chung và “học sinh cấp 1” như là một hữu thể có thể tối giản được và điều này có thể tạo ra những phương pháp sai lầm. Chúng ta chỉ có thể đưa ra những giải pháp cho những vấn đề như là những đề bài độc lập, ví dụ như: Nếu một số người gặp khó khăn trong việc A thì chúng ta đưa ra phương án B và hy vọng nó có thể giải quyết được vấn đề đó, việc A không giải quyết con người.Một vấn đề nữa của giáo dục là chúng ta chỉ có thể đưa ra những giải pháp dựa trên kinh nghiệm (những gì mà ta đã trải qua và chiêm nghiệm về nó) của riêng bản thân. Nó giống như những lời khuyên mà ta đưa ra cho chính ta nếu ta được quay lại thời gian đó (what worked - cái gì đã được sử dụng và cho thấy hiệu quả, what didn’t work - cái gì không cho thấy hiệu quả, how it should be - những phương án khả thi khác). Chúng ta không thể chắc chắn được điều gì sẽ xảy ra trong tương lai đối với thế hệ kế cận: những vấn mà chúng cần phải giải quyết có thể hoàn toàn không giống với những gì đã xảy ra với chúng ta; vì vậy kinh nghiệm của chúng ta có thể sẽ trở nên vô dụng.Từ đó mà giáo dục về triết học chính là phương pháp giáo dục hiệu quả nhất (Nó chính là giáo dục), và phương pháp giáo dục triết học cũng là một vấn đề triết học - đâu là phương pháp giáo dục có thể áp dụng xuyên suốt diễn trình lịch sử?Vì sao nói giáo dục triết học là phương pháp giáo dục hiệu quả?Triết học hướng con người đến những câu hỏi chung của toàn thể xã hội, anh A có thể là một kỹ sư điện máy, chị B có thể là một bác sĩ ngoại khoa nhưng sẽ luôn tồn tại trong họ những câu hỏi siêu hình như “Tôi là ai?”, “Mục đích sống của tôi là gì?”, “Tình yêu có ý nghĩa như thế nào?”, “Đâu là điều tôi phải làm để trở thành một con người tốt hơn?”, vân vân. Chúng ta sẽ có chung một động lực đi tìm câu trả lời cho những câu hỏi trên. Vì lẽ đó, ta có thể tạo ra một không gian siêu hình (một cách gọi khác là “bầu khí”) mà ở đó tất cả những cá thể ở trong đó có thể cùng nhau suy tư. Phương pháp suy tư này chính là những công cụ để có thể tái áp dụng vào những đề bài riêng biệt mà mỗi cá nhân được cho. Điều đặc biệt hơn là bầu khí này không phụ thuộc và sự hao mòn của không gian vật chất, nghĩa là nó có khả năng trường tồn qua nhiều thế hệ.Đâu là phương pháp giáo dục có thể áp dụng?Ngôn ngữ và chữ viết cho phép ta lưu trữ những tài nguyên tinh thần bất kể không gian và thời gian. Ở thế kỷ thứ 21, tôi hoàn toàn có thể nhận được những kinh nghiệm của Plato - một con người ở Hy Lạp vào thế kỷ thứ 4 trước Công Nguyên. Vì vậy, điều cần thiết đầu tiên trong giáo dục là ngôn ngữ - những biểu tượng truyền tải thông tin trong xã hội loài người và tiền đề cho những sáng tạo trong giải pháp. Cần phải nhận thức rằng ngôn ngữ có quyền năng rất lớn, khi ta đào sâu vào định nghĩa của một từ, ta có thể thấy được chính nó đã chứa đựng rất nhiều hình ảnh và góc nhìn. Việc thay đổi các biểu tượng ngôn ngữ có thể tạo ra một lũng đoạn trong diễn trình giáo dục.Một điều tất yếu để giáo dục có thể trở nên khả thi là con người cần phải có một tâm thế muốn được giáo dục (open-minded). Ta cần có tinh thần rằng những nỗ lực truyền tải tri thức đều đáng trân trọng. Mỗi con người đều là những khả thể của ta, vì vậy kinh nghiệm của họ là những nguyên liệu thô, tâm trí ta sẽ gọt giũa chúng thành những kinh nghiệm của riêng mình. Việc từ chối tiếp nhận kinh nghiệm (ngại đọc, từ chối lắng nghe, lười chia sẻ) là một sự suy thoái của tư duy làm ta mắc kẹt với vấn đề, thiếu sáng tạo với những giải pháp khả hữu.Lịch sử cũng chỉ ra rằng trong quá trình nỗ lực đi tìm những câu trả lời, không tránh khỏi những xung đột. Những khái niệm siêu hình không thể được hiện tượng hoá nên con người không thể có một cơ sở phân định phổ quát về tính đúng-sai. Thế giới hiện tượng có những giới hạn, trong khi khả năng suy tư của con người rộng hơn những giới hạn đó. Con người có thể tưởng tượng ra rất nhiều giải pháp cho một vấn đề, nhưng chỉ trong một số môi trường, thời điểm, xã hội mà những giải pháp đó có thể trở nên hiệu quả - những yếu tố không phải do người sáng tạo ra ý tưởng quyết định. Thậm chí, chính sự sáng tạo, năng lực phán đoán đó cũng không phải là một thứ mà họ có thể tự quyết (bẩm sinh). Sự may mắn này tạo ra những lợi thế cho người đưa ra ý tưởng, và quyền lực là một sản phẩm phụ trong lợi thế này. Người nắm trong tay quyền lực trên cần được giáo dục về tinh thần trách nhiệm nói riêng và đạo đức nói chung. Quyền lực nên được sử dụng để xây dựng và bảo vệ những cá thể thiếu quyền lực. Ở đây, khái niệm “Bức màn vô minh” (Veil of ignorance) của John Rawls trong “Một lý thuyết về công lý” (A Theory of Justice) sẽ làm rõ hơn vì sao cần có ý thức bảo vệ khi có quyền lực:
Thí nghiệm “Bức màn vô minh” giả định rằng các cá nhân, khi đưa ra quyết định về các nguyên tắc xã hội, nên làm điều đó phía sau một "bức màn vô minh" - là khi họ không biết về các đặc điểm cá nhân (đẹp, xấu, cường tráng, bệnh tật, …) hoặc địa vị xã hội (giàu có, nghèo khổ, trung lưu, …) của mình sau khi bức màn được vén lên. Có nghĩa là họ có tỷ lệ ngẫu nhiên phải trở thành bất kì một ai sau khi vén màn. Điều này đảm bảo rằng họ chọn các nguyên tắc đảm bảo sự công bằng và công lý cho tất cả, vì họ muốn bảo vệ mình khỏi việc rơi vào vị thế bất lợi. Khi ta giúp đỡ người khác, cũng là khi ta giúp đỡ một khả thể khác của ta.Giáo dục không phải là một phương pháp chỉ để áp dụng trong những cơ sở được gán mác “giáo dục”. Giáo dục chính là bầu khí mà thế hệ đi trước trao truyền lại cho thế hệ đi sau. Ta không thể giáo dục con trẻ nếu ta không thể giáo dục chính ta hoặc thế hệ của ta. Vì vậy, nói về giáo dục là nói về con người, chứ không chỉ riêng con trẻ. Một xã hội trong danh vọng và đồng tiền thì việc giáo dục về tri thức rất khó có hiệu quả. Từ đó mà các “cơ sở giáo dục” không khác gì một khái niệm để ta đổ lỗi cho sự suy đồi trong tư duy con người. Các phương pháp thay đổi được đưa ra nhưng không có bất kỳ một sự đổi mới nào. Trẻ em nói riêng và con người nói chung cần có sự kết nối, thấu hiểu, công nhận từ cộng đồng nói chung và những người mà họ mến mộ nói riêng. Những nỗ lực trả lời cho những vấn đề cần có những phản ứng ủng hộ để nỗ lực đó tiếp tục. Trên các trang mạng xã hội hiện nay, không khó để bắt gặp những luận điểm “Tri thức không quan trọng, quan trọng là làm ra tiền” thì thật khó để tạo ra bầu khí trọng tri thức. Những cá nhân vẫn còn giữ được niềm hăng hái với tri thức như những con cá chép ngược dòng nước, việc đến được với thượng nguồn đôi lúc không còn phụ thuộc vào bản thân nó, mà còn cần cả sự may mắn. Giáo dục hiện nay cần sự may mắn đó.
Cr: Nam Tước Tín