Doxa Summary 12-11-2025 | ĐẠO ĐỨC HỌC: BẢN THỂ LUẬN HAY VỊ NHÂN LUẬN? Như nghi lễ quen thuộc của Doxa Day…
Như nghi lễ quen thuộc của Doxa Day, mỗi người tìm cho mình một chỗ ngồi ưng ý. Đối mặt với bức tranh “Cái chết của Socrates” trên màn hình, tiếng rì rào bắt đầu nơi người tham dự. Cắt ngang bầu khí có phần mong chờ này, khách mời Võ Đình Văn mở đầu: “Bàn về Đạo đức, ta nên bắt đầu từ cái chết của Socrates!”.
“Vì sao vậy? Trước đó, chẳng ai nói gì về Đạo đức chăng?”. Khách mời tiếp tục dẫn dắt: Thật ra, đạo đức đã từng có một hình hài rõ rệt: sống đạo đức là sống đúng theo quy ước xã hội (nomos), thuận theo những chuẩn mực được cộng đồng thừa nhận và duy trì. Thế nhưng, kể từ khoảnh khắc Socrates nâng chén thuốc độc trên tay, một câu hỏi vang lên: “Vì sao một người đức độ như Socrates lại phải nhận lấy cái chết?” Chính nơi bi kịch ấy, đạo đức không còn được coi là sự tuân thủ hiển nhiên, mà trở thành một vấn đề cần được suy tư, chất vấn và biện minh. Nói “khi bàn về Đạo đức, ta nên bắt đầu từ cái chết của Socrates” là bởi vậy.
“Không điều ác nào có thể xảy ra với người tốt, dù trong đời hay sau cái chết.” — Plato, Apology, 41d.
Trích lại câu của Socrates ngay sau khi ông bị tuyên án tử, diễn giả mời gọi cùng suy tư:Liệu cái ác rốt cuộc chỉ là yếu tố ngoại tại? Thế nào mới là một “người tốt” đích thực? Và cái Thiện có mang bản chất siêu việt không? Hay chỉ đơn thuần là sản phẩm của hoàn cảnh?
Khách mời đưa mọi người tới với Plato, chứng kiến cái chết oan ức của thầy mình, Plato hơn ai hết là người đau đáu nhất về những câu hỏi Đạo đức mà Socrates để lại. Dẫn vào triết thuyết của ông, diễn giả nêu lên khái niệm “Ý niệm Thiện”. Đối với Plato: Thiện là Mặt Trời, là nguyên nhân của ánh sáng - tức cái Chân, Thiện là ý niệm của những ý niệm, chính nhờ nó mà chân lý trở nên khả tri. Và theo Plato, một cuộc sống tốt đẹp không chỉ đòi hỏi một loại tri thức nào đó (như Socrates đã đề cập) mà còn phải có thói quen với những phản ứng cảm xúc lành mạnh, do đó có sự hài hoà giữa ba phần của tâm hồn (lý trí, tinh thần và dục vọng).
Tiếp tục câu chuyện, khách mời dẫn tới với Aristotle - học trò của Plato. Theo Aristotle, để đạt tới hạnh phúc, cần hoàn thiện đức hạnh (arete) của mình. Đức hạnh (arete) là gì? Diễn giả lấy ví dụ: “Arete của con dao là ‘sắc bén’, của con ngựa là ‘chạy nhanh’ và của con người là ‘trí năng’. Và con người muốn hạnh phúc, cần kích hoạt được ‘trí năng’ để đạt được ‘arete’ của mình.” Con người chỉ có thể đạt được Arete của mình thông qua việc sử dụng trí khôn thực hành (practical wisdom) trong cuộc sống.
Aquinas là người tiếp theo khách mời đề cập. Ông đã kế thừa và phát triển học thuyết của hai tiền bối trong bối cảnh Thần học Kitô. Aquinas cho rằng cái Thiện tuyệt đối là Thiên Chúa - Đấng Thiện Hảo. Diễn giả nói thêm: “Nếu con dao được nhận ra ‘arete’ của nó qua con người. Thì con người chỉ nhận ra ‘arete’ của chính mình qua mối tương quan với Thiên Chúa.”
Bước ra khỏi Đêm trường trung cổ, ta đến với Immanuel Kant - ánh đèn sáng chói trong Phong trào Duy lý. Theo Kant, chỉ có sự thiện “vô điều kiện” (good without qualification) mới là thứ đáng để suy tư về. Và thiện tâm hay lòng tốt (good will) là thứ duy nhất “tự nó tốt”, lòng tốt cũng không lệ thuộc vào kết quả, vì người có lòng tốt làm việc không thành thì họ vẫn tốt. “Ta có một tự do tuyệt đối để muốn làm việc tốt.”
“Tôi nợ gì người khác? Tôi ‘tự do tuyệt đối để muốn tốt’, nhưng tốt cho ai? Tốt để làm gì?” - Levinas đặt câu hỏi từ Kant. Ông đưa điểm quy chiếu của Đạo đức vào nơi tha nhân: “tôi chỉ là tôi khi tôi chịu trách nhiệm với người khác”. Con người không tồn tại như một cá thể biệt lập, mà vốn sinh ra là đã “being in relation”. Trong đó, ở phía còn lại của kinh đô Ánh sáng, Mounier cho rằng ta có phần tự do hơn, có khả năng “choosing to relation”...Cả Levinas và Mounier đều coi “tồn tại cùng tha nhân” là nền tảng của đạo đức, nhưng khác biệt ở chiều sâu siêu nghiệm.
Dường như một buổi tối là quá ngắn để có thể chạm đến toàn bộ những triết thuyết lớn về Đạo đức. Nhưng điều khách mời muốn gợi mở lại rất giản dị, sâu sắc: cái Thiện không phải là một chủ đề để ta “bàn cho xong”, mà là một hành trình nơi con người phải quan tâm và kiếm tìm… suốt đời.
Cr: Doxa Circle