Hitler có biết mình là người xấu không? Đây là một câu hỏi sâu sắc, mở ra những vấn đề về đạo đức và bản chất…
Đây là một câu hỏi sâu sắc, mở ra những vấn đề về đạo đức và bản chất con người. Như với tất cả các câu hỏi triết học hay, việc trả lời nó đòi hỏi phải thách thức những định kiến sẵn có của chúng ta về đạo đức và nhân bản.
Hitler có biết mình là người xấu? Chúng ta có biết ông ta là người xấu không? Chúng ta có biết ai đó là tốt hay xấu không? Đây là những câu hỏi triết học thú vị, lúc còn đi học, thầy dạy Luân Lý của tôi nói rằng nếu hệ thống đạo đức của bạn không lên án Hitler thì bạn cần một hệ thống đạo đức mới. Từ lâu tôi đã coi đó như là một câu trả lời, vậy nên tạm giả định rằng chúng ta cùng đồng ý rằng Hitler là người xấu. Nhưng Hitler có biết mình xấu xa không? Hitler đã thực hiện những hành động khủng khiếp nhưng liệu ông có nghĩ hành động của mình là xấu? Để trả lời câu hỏi đó, chúng ta cần thành thật về cách con người suy nghĩ về các vấn đề đạo đức. Văn hóa đại chúng đã truyền cho chúng ta một cái nhìn đơn giản về cái ác - mụ phù thủy độc ác, bà mẹ kế độc ác, nhân vật phản diện trong truyện tranh v.v. Những khuôn mẫu này đã cho chúng ta ý tưởng rằng người xấu biết họ xấu và thích làm người xấu. Từ những tên tội phạm tép riu cho đến những kẻ độc tài, chúng ta cho rằng những người xấu cố ý và vui vẻ thực hiện những hành vi xấu.
Các nhà triết học trong một thời gian rất dài đã đưa ra một cái nhìn sâu sắc khác. Nhà triết học Hy Lạp cổ đại Plato viết trong các cuộc đối thoại của mình, sử dụng Socrates làm người phát ngôn, rằng ông không nghĩ có ai nghĩ hành động của mình là xấu. Đây là một trong những cách anh ấy nói về điều đó, như trong Meno, 77: “Rõ ràng là [người ta] không ham muốn điều xấu, mà họ ham muốn những điều mà họ cho là tốt nhưng thực tế lại là xấu. Theo đó, những người không có kiến thức về những điều này và tin rằng chúng là tốt thì rõ ràng mong muốn những điều tốt đẹp… và không ai muốn điều xấu.” Nói cách khác, không ai muốn làm người xấu và ai cũng muốn làm điều mình cho là tốt nhưng lại mắc sai lầm vì thiếu hiểu biết. Ý tưởng của Plato đã được các triết gia giải thích rộng rãi với hai ý nghĩa: không ai cố ý làm điều ác và không ai sẵn lòng làm điều ác. Chúng ta đang giải quyết hai khía cạnh khác nhau của ý thức con người: “trí tuệ con người và ý chí con người.”
Hầu hết các triết gia đều tập trung vào ý tưởng rằng không ai cố ý làm điều ác. Đây là ý kiến cho rằng những người làm điều xấu chỉ vì họ không biết rằng điều họ làm là xấu. Nếu họ biết một hành động là xấu thì họ sẽ không làm. Nếu chúng ta dạy mọi người điều gì là tốt và điều gì là xấu thì họ sẽ luôn làm điều tốt. Thật là mơ tưởng khi tin rằng đạo đức chỉ đơn giản là vấn đề kiến thức đã học được. Đối với Hitler, thật khó để tin rằng chỉ vì ông ta không biết những hành động đó là xấu nên ông ta đã ra lệnh thực hiện tất cả bạo lực và hận thù đó. Trở lại chủ đề trí tuệ và ý chí con người trong một phút. Triết gia William xứ Ockham bác bỏ quan điểm cho rằng biết điều tốt là làm điều tốt. Ông nói rằng con người hành động dựa trên trí tuệ hoặc ý chí của họ. William nói, cũng giống như bạn và tôi khi còn nhỏ đã không vâng lời và làm những điều mà chúng ta biết là xấu, mọi người cố tình chọn làm những điều xấu vì chúng ta có quyền tự do hành động trái với lý trí và kiến thức. Lập luận của William cũng phản đối ý tưởng của Plato - không ai sẵn lòng làm điều ác. Aristotle đồng ý với Plato, cho rằng người có đức tính tốt không có khả năng thực hiện hành vi xấu xa. Điều đó nghe cũng giống như một điều mơ ước. Đúng, ý tưởng trong văn hóa đại chúng về nhân vật phản diện độc ác vui vẻ thật ngớ ngẩn, nhưng điều đó không có nghĩa là không ai, ở bất cứ đâu không sẵn lòng chọn làm điều ác. Con người có ý chí tự do..
Có phải tôi đang nói rằng Hitler biết mình là người xấu? Không, vì tôi tin chắc Hitler không nghĩ mình là người xấu và không nghĩ những gì mình làm là xấu. Đó là phần còn lại của những gì Plato nói mà tôi nghĩ là đã bị đánh giá không đúng. Không ai muốn những gì họ cho là xấu, và mọi người đều muốn làm những gì họ cho là tốt. Mọi người chọn làm những gì họ cho là tốt. Hãy nghĩ về một kẻ khủng bố phạm tội giết người hàng loạt. Những kẻ khủng bố hành động vì niềm tin vào một chính nghĩa mà chúng cho là tốt. Những kẻ khủng bố biện minh cho hành vi bạo lực của chúng là phục vụ cho một điều tốt đẹp hơn. Đối với những người cách mạng và những người lính trung thành chống cách mạng cũng vậy. Họ sẵn sàng và cố ý thực hiện những hành vi xấu vì họ nghĩ rằng họ đang làm điều tốt.
Một cách để hiểu điều này là triết lý đạo đức của chủ nghĩa vị lợi, về cơ bản nói rằng nếu hậu quả tốt của một hành động lớn hơn hậu quả xấu thì đó là hành động tốt. Vì vậy, nếu bạn giết một ngàn người, nhưng vụ giết người hàng loạt đó sẽ cứu được nhiều người hơn, là tốt hơn là có hại, đó là một hành động đúng đắn về mặt đạo đức. Nghe khủng khiếp, nhưng đó lại là cách chúng ta suy luận về nhiều lựa chọn đạo đức của mình. Chúng ta gian lận chỗ này chỗ kia một chút vì chúng ta thích những lợi ích có được từ việc đó. Chúng ta cũng thường chọn “điều ít ác hơn”.
Hitler là một con người điển hình tin rằng một hành động là chính đáng nếu nó mang lại kết quả tốt. Chúng ta có thể coi hành động của ông ta được thúc đẩy bởi mong muốn làm điều tốt cho bản thân và những người mà ông ta cho rằng xứng đáng với điều đó: cái gọi là chủng tộc Đức thượng đẳng. Ông ta “biết” mình là một người tốt bảo vệ quân Đức trước kẻ thù của họ. Trong một trong những hành động đầu tiên sau khi giành được quyền lực, Hitler đã ra lệnh xây dựng các nhà tù đặc biệt để giam giữ các đối thủ chính trị chính của mình, những người theo chủ nghĩa xã hội. Chẳng bao lâu sau, ông ta ra lệnh bỏ tù những người gypsy, những người đồng tính luyến ái, những người cộng sản và người Do Thái, và những nhà tù đó phát triển thành trại tập trung. Đây là “kẻ thù của nhân dân” và cần phải loại bỏ. Hitler gọi người Do Thái là căn bệnh lây nhiễm vào cơ thể người dân Đức, và bạn sẽ làm gì với sinh vật gây bệnh? Bạn phải giết nó đi thôi. Lý luận của Hitler hẳn nhiên là một đống nhảm nhí, nhưng vấn đề vẫn là nếu câu hỏi là liệu Hitler có biết mình là người xấu hay không, thì câu trả lời là, không, ông ta nghĩ mình là người tốt khi làm những điều tốt. Ông và nhiều tên Quốc xã khác nghĩ rằng họ đang mang lại cho thế giới một giải pháp cho “vấn đề Do Thái”. Hitler biết mình đang làm gì và sẵn sàng làm điều đó. Nhưng Hitler không nghĩ mình là người xấu khi làm điều đó.
Nghĩ về Hitler theo cách này giúp chúng ta hiểu rõ nguyên nhân của nhiều tội ác tàn bạo và cách chúng ta có thể giảm thiểu chúng. Người ta làm điều xấu vì họ nghĩ họ đang làm điều tốt. Về điểm này, Plato đã đúng. Nhưng đó không chỉ đơn giản là vấn đề thiếu hiểu biết; đó cũng là vấn đề lựa chọn. Hitler không công nhận người Do Thái là con người. Ông ta phủ nhận nhân tính của người Do Thái không phải vì ông ta quá ngu ngốc để nhận ra họ là con người mà vì ông ta cố tình chọn tin rằng họ không phải là con người, bất chấp mọi bằng chứng ngược lại.
Khi nhìn vào những kẻ khủng bố và những kẻ làm điều ác khác, chúng ta có thể thấy rằng (1) họ thực hiện hành vi vì họ nghĩ đó là hành động tốt và (2) họ nghĩ đó là hành động tốt vì họ cố tình chọn việc tin rằng nạn nhân của hành động của họ xứng đáng được thừa nhận về mặt đạo đức.
Cr: lửng mật