Socrate in the symposium at Olympus: những ghi chép vội vã về một bài giảng cho sự siêu hình Zeus nhăn nhăn…
Zeus nhăn nhăn trán, tay xoa cằm nhìn chăm chăm Socrate hỏi:- Này phàm nhân! Ngươi biết gì về bản chất của những sự vật?- Ngài hỏi như vậy nghĩa là sao, thưa chúa tể? Ý ngài là bản chất của vật gì, của cái gì?- Thật sự đây là một câu hỏi khó cho phàm nhân các ngươi - Zeus công nhận - bởi con mắt của thần linh nhìn sự vật khác với con mắt của nhân loại nên thật khó để nói cho ngươi hiểu. Cái ta muốn hỏi ở đây là cách con người hiểu về cái toàn thể, cái vững chắc nằm sâu bên dưới của sự vật. Cái ở phía sau.
- Dường như ngài muốn ám chỉ đến loại câu hỏi khởi nguồn cho tất cả. Câu hỏi “là cái gì” để kéo theo sau đó câu trả lời “là”, mô tả bản chất của đối tượng.- Ngươi hiểu như vậy cũng không sai.- Thật ra nhiều học giả tại thành bang Athens đã có nghiên cứu về vấn đề này. Họ đặt nhiều loại câu hỏi, trưng ra nhiều cách giải thích nhưng đa phần là trừu tượng và không mang tính xác đáng hay chắc chắn. Thậm chí có kẻ còn cho rằng nghiên cứu cái chủ đề đó chẳng khác nào là vô ích và sự mê hoặc của nó chẳng khác nào một căn bệnh.- Các ngươi gọi lĩnh vực đó là gì?- Siêu hình học.- Cái tên nghe mới cao siêu làm sao - Zeus cười mỉm. Quả là ta rất muốn nghe hiểu biết của các ngươi về cái gọi là siêu hình học đó nhưng có lẽ phải chờ một dịp khác, với nhiều chiến hữu bên cạnh ngươi hơn thì mới có thể nói về thứ đó được nhỉ?- Quả vậy! Một mình kẻ hèn thật không thể kể cho ra đầu đuôi về siêu hình học được.- Vậy thôi thì hôm nay ta sẽ cho ngươi biết đến một khía cạnh khác của cái chủ đề đó. Có thể gọi là một cách tiếp cận khác về siêu hình học, ngươi có hứng thú không?- Đó là vinh dự của Socrate này.—
- Ta đã từng đội lốt đại bàng để phiêu du khắp nơi. Và ở khá xa về phía Đông, ta đã gặp gỡ một sắc dân khôn ngoan, tự nhận mình là người Semites, con cháu của bậc tổ phụ tên là Shem. Đó là một dân tộc thú vị. Và ta đánh giá họ cao ở chỗ họ phát triển một cách hiểu rất khác về sự vật so với con người tại Athens.- Khác như thế nào?- Họ đặt câu hỏi về mọi sự không phải với quan điểm “là gì” hay “đúng hoặc sai”. Mà là “có tương xứng hay không”.- Tương xứng với cái gì?- Đây chính là chỗ thú vị đây Socrate. Người Semites xây dựng sự hiểu biết của họ về mọi sự trong vòng liên quan đến một đấng thiêng liêng của riêng họ, trong mối tương quan với đấng đó, mà từ đó họ xây dựng một chuẩn mực để đánh giá mọi sự là “trung tín” hay “bất trung” đối với đấng thiêng liêng đó.
- Tôi có thể tưởng tượng ra rằng đó một dân tộc có niềm tin mạnh mẽ nhưng thiếu hụt lý trí chăng, thưa thần tối cao?- Không đâu Socrate ơi. Người Semites không chối bỏ hay thiếu hụt lý trí mà trái ngược lại, đó là nỗ kết nối lý trí và đức tin. Một nỗ lực mà chính ta cũng phải công nhận là không hề dễ dàng và phải kéo dài. Theo ta hiểu thì họ muốn chấp nhận lý trí như một cách giải thích ý nghĩa của từng sự vật và bao trùm trên đó là ý nghĩa về sự trung tín với đấng thiêng liêng- Và nó có giá trị không?- Dĩ nhiên là có chứ. Ít nhất là ta thấy được họ đang tìm cách vượt qua sự vô minh đối với thần thánh và vương quyền. Nghĩa là khi một sự việc xảy ra, họ có cách để xem xét nó chứ không đơn giản nghĩ rằng đó là ý muốn của thần linh hay đó là ý muốn của hoàng đế nên cần phải tuân theo.—- Làm sao họ làm được vậy?- Như đã nói, dân Semites xây dựng một kiểu siêu hình học trong mối tương quan cụ thể. Nghĩa là đặt câu hỏi “sống với ai” và dựa trên giá trị hướng đến tình yêu.- Nghe thật mù mờ…- Đúng vậy! Đối với người dân Athen thì đây là một cách tiếp cận mới và khá là ngược. Vậy để ta hỏi ngươi nhé, giữa người cha và người con, ai sẽ có quyền quyết định với người kia?- Theo nghĩa thông thường thì cha mẹ sẽ có quyền quyết định đối với con cái nhiều hơn là con cái đối với cha mẹ.- Nhưng người Semites lại quan niệm rằng không có con cái thì cũng không thể có cha mẹ. Nếu đứa con không xuất hiện thì ngươi là cha của ai?- Cách quan niệm thật mới mẻ và lạ đời.- Đó là bởi họ đề cao mối tương quan lẫn nhau, với tình yêu lẫn nhau.
—- Này Socrate - thần Zeus nói tiếp - ngươi có công nhận rằng giữa cá nhân và tập thể luôn có một sự căng thẳng không?- Vâng! Đáng buồn là vậy. Đâu đó vẫn luôn tồn tại sự giằng co giữa cá nhân và tập thể. Có lúc nó hiện rõ như sự vật dưới ánh sáng mặt trời, có lúc chỉ thấp thoáng như bóng mờ trong hang tối, nhưng tựu trung là vẫn có.- Người Semites trong một nỗ lực, đã cố gắng tạo ra một hình tượng cá thể mang những giá trị phổ quát và sống động để con người từ đó có thể tìm kiếm mối tương quan cho mình. Có thể hiểu đó như ba cấp bậc để hướng đến cuộc đời này.
+ Thứ nhất sống cụ thể. Là hiểu rằng chúng ta sống là sống giữa con người, một vòng tròn nhỏ các mối quan hệ. Có thể hiểu như sống bằng cảm xúc.+ Thứ nhì sống bao quát. Là hiểu rằng chúng ta sống là sống giữa các sự vật, một vòng tròn lớn hơn các mối quan hệ. Có thể hiểu như sống bằng lý trí.
+ Thứ ba sống bằng tình yêu thương, dám hy sinh. Thể hiện mối tương quan với đấng thiêng liêng.
- Thưa thần tối cao, nhìn nhận như vậy có vẻ không ổn. Bởi kẻ hèn cho rằng có thể chỉ bằng cảm xúc hoặc lý trí là đủ để phát triển cao hơn. Có thể thông qua những cách như quản lý tốt cảm xúc hoặc phát triển đủ lý trí.- Vậy theo ngươi giữa việc giảng giải cho một kẻ nghiện rượu về tác hại của rượu so với thể hiện sự quan tâm, mong muốn kẻ đó bỏ rượu, cách nào sẽ hiệu quả hơn?- Thật khó đánh giá.- Vậy thì hãy hình dung sự việc như thế này. Thử xem lý lẽ để kẻ kia tiếp tục uống rượu là những cái rễ xấu độc. Ta có thể xử lý bằng cách chặt phăng những cái rễ đó và cấy vào đó những cái rễ mới mang những giá nhân văn, nhân bản, biết suy nghĩ, có lý trí; hoặc có thể là mang một ai đó đến gần kẻ kia, thể hiện tình yêu với hắn, dẫn dắt hắn vượt qua khó khăn. Còn về mặt cảm xúc cũng vậy. Giúp hắn làm chủ cảm xúc; hay cho hắn một mối tương quan tốt đẹp với ai đó để từ đó phát triển những cảm xúc đúng đắn. Cái nào sẽ khả thi hơn? Người Semites tin rằng trong cả hai khía cạnh, lựa chọn thứ hai là sẽ phù hợp hơn.—- Thưa thần vĩ đại, cứ cho là người Semites có lý của họ khi tin vào điều đó. Vậy làm sao để ta có thể khẳng định rằng lý lẽ đó là xác đáng, bởi đó có thể chỉ là quan điểm mang tính chủ quan cá nhân hoặc tập thể?- Ta hiểu ý ngươi. Theo quan điểm của người Semites thì con người tự bản thân không thể tạo ra một chuẩn mực vững chắc cho chính mình do đó cần phải quay lại vào bên trong để tìm kiếm chân lý.- Ý ngài là sao?- Ngươi hẳn cũng biết có những kẻ ngạo mạn tin rằng có thể giải thích cả vũ trụ này bằng mắt thấy tai nghe cùng đầu óc biết làm toán.- Quả thật là vậy. Theo tôi, đó là những kẻ đã, đang, và sẽ giết chết cả minh triết lẫn thánh thần.- Có phải những kẻ đó muốn nắm trọn chân lý trong tay, muốn làm chủ những sự siêu hình?- Có thể cho là vậy…- Nhưng nếu vậy thì chẳng khác nào nói rằng ngay cả những nguyên tắc siêu hình cũng có thể bị điều chỉnh thậm chí là xóa bỏ?- Không thể như thế được.- Chính vì với niềm tin đó mà người Semites muốn con người phải quay vào bên trong để tìm lại những cái linh thánh, thể hiện mối tương quan giữa con người với đấng thiêng liêng.—- Tôi đã nắm được sơ lược về siêu hình học của người Semites, nhưng vẫn còn một thắc mắc, đó là làm sao người Semites có thể đánh giá được mối tương quan của họ với đấng thiêng liêng đang như thế nào? Có một đại lượng nào để xem xét hay không?- Đại lượng sao? Ta cho rằng khi hỏi câu đó ngươi nghĩ về một giá trị có thể cân đo đong đếm?- Quả thật là tôi có nghĩ đến quan điểm đó.- Vậy ta hỏi ngươi, Socrate. Trong cuộc hôn nhân giữa ngươi và vợ ngươi, từ đâu mà ngươi biết rằng giá trị của gia đình ngươi đã và đang được cải thiện? Việc cả hai mua được thêm nhiều tài sản hơn so với trước cuộc hôn nhân có thể hiện được giá trị đó không?- Thưa, làm sao có thể dùng giá trị như vậy để gán cho giá trị của hạnh phúc hôn nhân gia đình?- Đúng là như vậy. Không phải là cứ nhiều của cải hơn là gia đình ngươi được tăng giá trị mà quan trọng là sự hạnh phúc của cả hai có được tăng tiến trong cuộc hôn nhân đó hay không. Do đó, giá trị gia đình phải được xem xét như một cái gì đó trọn vẹn chứ không chỉ là một tổng số.- Trọn vẹn và Tổng số?- Hãy thử lấy một ngôi nhà làm ví dụ. Một ngôi nhà ở hiện trạng đúng nghĩa một ngôi nhà và khi ngươi dùng búa đập vỡ ngôi nhà đó ra thành từng mảnh. Ngươi có thể gom hết đống đất đá đó lại rồi bảo đó vẫn là ngôi nhà không, nếu chỉ bằng lý lẽ rằng khối lượng đất đá ở hai hiện trạng là bằng nhau? Ngôi nhà trọn vẹn là ngôi nhà với những phẩm tính của ngôi nhà, chứ không thuần chỉ một lượng tính về cân nặng của nguyên vật liệu thôi. Tương tự như vậy, hạnh phúc gia đình hay mối tương quan trong siêu hình học của người Semites không thể dùng lượng tính mà đo đếm được, nó cần có một yếu tố khác, đó chính là tình yêu Socrate hỡi. Tình yêu!—- Thưa thần tối cao. Kẻ hèn đã rõ và cảm thấy kinh hãi. Phải chăng dân tộc Semites kia đã bước những bước tiến dài trong khi những học giả uy tín của Athens vẫn đang ngụp lặn trong vũng bùn vô minh? Phải chăng người Semites đã nắm được minh triết thật sự?- Ngươi vẫn còn ngây thơ lắm Socrate - thần Zeus cười lớn - ngươi có biết tại sao người Semites lại có thể phát triển siêu hình học của họ đi xa đến như vậy không?- Tại sao vậy?- Đó là bởi có học giả của họ đã học hỏi những lý lẽ siêu hình của chính dân tộc các ngươi. Để ta hỏi ngươi câu này nhé, theo ngươi thế giới này cần nữ nhân hay nam nhân nhiều hơn?- Không! Phải cần cả hai.- Đúng là như vậy. Và điều đó cũng đúng với cả hai dân tộc các ngươi. Hãy thử xem như siêu hình học của người Semites tượng trưng cho nữ nhân và siêu hình học của Athen tượng trưng cho nam nhân. Trước khi chúng ta tiếp tục ngươi cần nhớ điều này Socrate, nữ nhân và nam nhân ở đây cần được xem xét là những giá trị siêu hình chứ không phải những giá trị xã hội ngây thơ.- Tôi hiểu!-
Như vậy có thể xem xét rằng, khả năng siêu hình của nữ nhân nằm trong mối tương quan với người khác, còn khả năng siêu hình của nam nhân nằm trong mối tương quan với sự vật, và hai khả năng này đều cần thiết cho quá trình phát triển dòng dõi. Nữ nhân, bằng khả năng siêu hình trong mối tương quan, có thể thể hiện tình yêu với con cái rất đủ đầy, nhưng sẽ khó có thể dạy dỗ cho đứa con biết cách thương yêu và bao dung giống như mình nếu chỉ có tình yêu và tình yêu mà thôi. Tương tự vậy, nếu người Semites chỉ có siêu hình học tương quan thôi thì dân tộc của họ chỉ có tình yêu thương to lớn vào đấng thiêng liêng mà thiếu đi lý lẽ hợp lý, từ đó dần dần trở nên giáo điều và cực đoan. Còn đứa con nếu chỉ được nuôi dưỡng bởi người cha với cái nhìn hiểu biết về sự vật, thì sẽ có kiến thức về sự vật, nhưng cũng trở nên xa vời với chính những sự vật đó, bởi nó không thấy được mối tương quan giữa nó với chúng, và đó cũng là vấn đề của minh triết Athens.- Quả thật là vậy.
- Thay vào đó Socrate hỡi, ta nghĩ có một câu hỏi quan trọng hơn mà ngươi cần phải cân nhắc. Đó là giá trị của siêu hình học thật sư là gì đối với con người.- Giá trị thật sự của siêu hình học đối với con người sao?- Khi dân Athens các ngươi tìm hiểu về sự siêu hình, các ngươi tìm kiếm sự siêu hình trong từng sự vật mà không hiểu rằng chính điều đó có thể đang xé mỏng toàn bộ giá trị của siêu hình và biến chúng thành những kiến thức quá phức tạp, rắc rối, chỉ dành cho từng sự vật cụ thể. Còn đối với dân Semites, họ tin rằng giá trị siêu hình là giá trị cao nhất trong ba giá trị của bất kỳ sự vật, hiện tượng nào.Đầu tiên là giá trị thế lý: giá trị nguyên bản của sự vật. Ví dụ: ăn là giải tỏa cơn đóiTiếp theo là giá trị tình thần: là giá trị mà cá nhân hay cộng đồng muốn gìn giữ thông qua sự vật. Ví dụ: ăn cũng cần phải có nguyên tắc kính trên nhường dưới.Cuối cùng là giá trị siêu hình: là cái giá trị nằm phía sau việc ăn đó, nó thể hiện tình yêu ra sao, và làm sao qua đó giúp họ thấy được mối tương quan với đấng thiêng liêng. Đây cũng chính là giá trị mà người Semites bám vào trong cuộc sống.
Còn ngươi thì sao Socrate? Giá trị của siêu hình học đối với ngươi và mọi người ở Athens là gì?
Cr: Sodom