TẬP TRUYỆN NGẮN THẠCH LAM Tác giả: Thạch Lam Trên Doxa có vị hỏi “Có quyển sách nào từng làm bạn cảm động đến…
Tác giả: Thạch Lam
Trên Doxa có vị hỏi “Có quyển sách nào từng làm bạn cảm động đến bật khóc không?”, tôi có trả lời là sách giáo khoa Ngữ văn. Thật chẳng đùa. Đó là Hai đứa trẻ trong sách giáo khoa Ngữ văn 11, cũng là tác phẩm đầu tiên của Tự Lực Văn Đoàn mà tôi được đọc.
Hai đứa trẻ là truyện ngắn không có chuyện, không có phát triển và cao trào, thắt mở nút như các bài học giáo khoa về lí luận văn học; tác phẩm chỉ lặng lẽ đưa ra một bức hoạ về cảnh ngày tàn ở phố huyện nghèo, về những con người và sinh hoạt thường nhật của họ qua góc nhìn và dòng tâm trạng của một trong hai đứa trẻ. Bối cảnh và ngôn ngữ đậm chất Bắc của thế kỷ trước, vậy mà khiến tôi - một đứa trẻ thuần Nam bộ của thế kỷ sau lại cảm thấy thân thuộc đến lạ kỳ. Sự thân thuộc đến từ những quan sát và cảm nhận về thanh âm, màu sắc, ánh sáng, cảnh vật và mùi, đặc biệt là vào lúc “chiều, chiều rồi”. Có không ít những buổi chiều lòng buồn man mác trước cái giờ khắc của ngày tàn, hay có những cảm giác mơ hồ không hiểu trong những đêm thoáng qua thứ gì đó như một “đoàn tàu” giữa ngột ngạt tù túng. Không phải hiện thực cuộc sống của giai đoạn đó, mà có chăng chính hiện thực nội tâm và dòng cảm xúc của con người là thứ tạo nên sự gần gũi chân thực nhất. Lần đầu tiên tôi thấy mình được bình thường, được thấu cảm!
Sau này, tôi tìm đọc thêm những tuyển tập truyện ngắn của Thạch Lam. Ông viết về nhiều con người, hoàn cảnh, giai cấp, cảnh đời, nhưng có một số cái tên quen thuộc hay được sử dụng lặp đi lặp lại. Đọc truyện của ông, ta luôn cảm nhận được cái đẹp một cách gần gũi và dung dị. Tuy nhiên, văn chương của Thạch Lam đẹp không chỉ ở sự trong trẻo, thuần khiết của từ ngữ, của những điều được mô tả bằng thứ tiếng Việt trong veo, mà cái đẹp ở chỗ tác giả đã lựa chọn những mảnh đời, những chi tiết, những cảm nhận, diễn biến bên trong con người và kể bằng một cách bình thường, nhẹ nhàng trung dung nhất. Không đao to búa lớn, không kịch tính hay trào phúng, không đào xới những xung đột, không gào thét đả kích cái ác hay than khóc bi thương, văn của Thạch Lam dễ dàng đi vào lòng người đọc bằng sự dễ chịu như thế. Cách cảm nhận cuộc sống qua các giác quan luôn hiện diện trong từng tác phẩm, thể hiện ở những mô tả về mùa, màu và mùi, là một lời mời gọi ý nhị cho chúng ta học cảm nhận thiên nhiên và cuộc sống một cách sâu sắc, để từ đó quay về tự băn khoăn, tìm tòi sâu hơn vào dòng nội tâm mình, rồi nhận ra từng cám dỗ, giằng xé, đớn hèn, ngột ngạt, bức bối, khát khao, hy vọng, hướng thiện, tin yêu … ở mỗi nhân vật đều có phần trong chúng ta, thời trước hay thời nay vẫn vậy.
Tin rằng đằng sau giọng văn nhỏ nhẹ, điềm tĩnh và tinh tế ấy là sự thấu hiểu, đồng cảm, đớn đau tột cùng cho thân phận làm người của nhà văn. Có những thứ như là mặc định, chẳng hạn con người ai cũng khổ, và rằng nhân sinh là phi lý, vậy thì có cần chăng một lời vạch trần, một cái miết sâu thêm nữa? Tôi thích cách Thạch Lam không làm cay nghiệt thêm cái ác dù tôi tin rằng ông căm ghét cái ác bằng cả tâm hồn. Mẹ Lê từ lúc bị nạn cho đến lúc chết, chỉ nhắc duy nhất một lần “cậu Phúc ác quá!”. Chỉ vậy thôi, cái khổ cũng nhẹ đi vài phần. Tôi thấy sự mạnh mẽ của ông qua lòng dạ yêu thương vô bờ dành cho cuộc sống, thể hiện ở cách đặt để niềm tin vào từng con người, để mở cho những trận đói của Sinh, cơn giận của Thanh, cái ác của bà Cả, ngã mạn của Tâm, sự chịu đựng, buông xuôi của Dung hay Liên… một cửa ngõ, đó là cách tự giằng xé và quy phục trước cái đói để thấy mình được yêu thương hơn là lừa dối, là nỗi ân hận dày vò sau một cơn giận theo mãi như một vết thương, là lần đầu tiên dừng lại việc lấy lễ, thậm chí cho tiền con nợ, hay đơn giản, chỉ là một cái tự nhìn lại để ý thức rằng có một cái bờ ngăn cản giữa những kỷ niệm và hiện tại, về lần chết thứ hai “mới hẳn là chết đuối”, về “những vật quý giá mà nàng tưởng không bao giờ có thể về nàng được”, chỉ cần ý thức được, thì biết đâu được… Đó cũng là cửa ngỏ giữa bế tắc của sự truy cầu cái tuyệt đối bên trong chúng ta, chẳng phải sao?
Đến tận bây giờ, những buổi chiều Sài Gòn, thế kỷ hai mươi mốt, khi trời xanh và nắng vàng được đổ vào nhau rồi dung hoà bởi thứ ánh sáng tan dần mờ dần; khi cái màu lạnh của buổi tối bắt đầu bao trùm thì không gian được điểm lên bởi những đốm sáng nóng rực li ti của đèn nhà đèn xe chớp nháy; khi sự náo nhiệt của thành phố bắt đầu về đêm vần vũ vuốt ve mơn trớn thịt da, cái nóng oi bức của mùa hè dần dịu lại bởi những cơn gió mát; mùi già trẻ lớn bé, mùi giàu nghèo, mùi sang hèn, mùi nhốn nháo lăng xăng,... trộn lẫn nhau trên nền đủ loại mùi nước hoa, mỹ phẩm, và rác rưởi, tôi nhìn vào dòng người và bắt gặp những gương mặt lớn nhỏ y hệt nhau trong những buồn, vui, dục vọng, và trống rỗng, như một cơn Déjà vu miên viễn. Và ngay tại giây phút đó, cái khung cảnh thân thuộc lúc ngày tàn của phố huyện nghèo nơi hai đứa trẻ sống trăm năm trước, niềm háo hức nhỏ nhoi trông đợi chuyến tàu vụt qua trong đêm hiện lên, nhắc nhớ tôi từng cảnh đời, từng nhân vật mà Thạch Lam đã viết cũng vẫn luôn hiện diện trong tôi, trong những con người trước mắt, và chẳng có điều gì ngăn cản một chiếc hôn giữa phố, giữa đời như vậy...
Cũng mong rằng chẳng có cản trở nào cho mỗi người chúng ta đọc qua ít nhất một tác phẩm văn chương của Thạch Lam nói riêng và Tự Lực Văn Đoàn nói chung để thực sự biết về tiếng Việt, biết về con người, về thế giới bên trong mình, đặc biệt là biết tin yêu.
Cr: méo