Bài 21: Roger Bacon (1214-1294)

Roger Bacon sinh vào năm 1214, tại Ilchester, Dorset (Anh quốc); học tại Oxford. năm 1234, Bacon sang Paris và dạy học tại đó. Ít lâu sau, ông vào dòng Phanxicô và trở về dạy học tại Oxford cho đến năm 1257. ông phải nghỉ dạy vì bọ nghi ngờ có những tư tưởng khác lạ. Khi một người bạn thân lên ngôi Giáo hoàng, Đức Clêmentê thứ IV, ông được phục hồi chức vụ. Tuy nhiên, vì Bacon phổ biếm những tư tưởng về chiêm tinh quá táo bạo, nên năm 1278, ông bị giam tù. năm 1298, ông được trả tự do, và hai năm sau, năm 1294, Bacon qua đời tại Oxford.

Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP

[trích giáo trình cho Lê Tấn Thành]

* Trường phái Phan Sinh hay Học giả Anh Quốc

1. Roger Bacon sinh vào năm 1214, tại Ilchester, Dorset (Anh quốc); học tại Oxford. năm 1234, Bacon sang Paris và dạy học tại đó. Ít lâu sau, ông vào dòng Phanxicô và trở về dạy học tại Oxford cho đến năm 1257. ông phải nghỉ dạy vì bọ nghi ngờ có những tư tưởng khác lạ. Khi một người bạn thân lên ngôi Giáo hoàng, Đức Clêmentê thứ IV, ông được phục hồi chức vụ. Tuy nhiên, vì Bacon phổ biếm những tư tưởng về chiêm tinh quá táo bạo, nên năm 1278, ông bị giam tù. năm 1298, ông được trả tự do, và hai năm sau, năm 1294, Bacon qua đời tại Oxford.

* Bacon đã thừa cơ hội thuận tiện dưới trào Giáo hoàng Clêmentê thứ IV (1265-1268), để soạn nhiều sách. Người ta ghi nhận những tác phẩm quan trọng : Opus maius gồm 7 chương, bàn đến ngữ học, toán học và khoa học thực nghiệm, vai trò của khoa học đối với thần học. Hai sách bổ túc: Opus minus và Opus tertium. Sau hết, hai quyển toát yếu về triết học và thần học: Compendium studii philosophiae và Compendium studii theologiae.

Bacon là một học giả uyên thâm, có óc quan sát thực nghiệm, một tâm hồn cương nghị, mà phiêu lưu mạo hiểm.

* Tư tưởng

1/ Vai trò của triết học

Bacon vẫn còn là người của thời đại, mặc dù tư tưởng của ông có vẻ đặc biệt. Cũng như các học giả đương thời, ông quan tâm đến vấn đề Thần học. Và lập trường của ông rõ rệt: chỉ có Thần học là một hiền triết hoàn bị và độc nhất, và hai môn khác cần thiết để giải thích là: Giáo luật và Triết học. Triết học ăn thua tới Thần học vì hai lý do:

-Chính Thiên Chúa đã soi sáng các triết gia. Trí năng hoạt động nhờ ảnh hưởng trực tiếp và hiện hữu của Thiên Chúa.

-Triết học là kết quả của một sự mạc khải Thiên Chúa.

Do đó, Bacon nhận thấy như có sứ mạng của vị tiên tri để chỉ đạo cho quần chúng. Theo học giả, thế kỷ XIII đã lâm vào tình trạng đen tối tinh thần, vì đường lối suy tư không vững chắc. Cần có một cuộc cải tổ về phương pháp triết học.

2/ Phương pháp triết học

Trước hết, phải đả kích thái độ tôn thờ thế giá của một tác giả. Không phải vì có một tác giả đã đưa ra ý kiến mà ta phải tuân theo, chân lý không lệ thuộc vào tư tưởng của một cá nhân nào, cho dù là bậc đại tài. Albertô là một nhân vật quan trọng, nhưng, theo tác giả, thánh nhân không thông thạo một ngôn ngữ nào, cũng không có một ý thức về khoa học thực nghiệm: toàn bộ tác phẩm của thánh nhân có thể thu gọn lại còn một phần hai mươi. Tắt một lời, khuyết điểm của Albertô cũng như của thánh Tôma là muốn dạy cho người khác những điều chưa học biết.

Nếu Bacon có lập trường như thế, là vì ông quan niệm rằng: toán học đóng vai trò quan trọng để tìm hiểu khoa học, kể cả Thần học nữa. Là người Anh, Bacon đã có sở trường toán học, nhưng trong thời đó, óc thực nghiệm là một đặc điểm của đa số học giả dòng Phanxicô.

Vai trò của môn toán học cần thiết để giúp khoa học đạt tới mục tiêu. "Không thể hiểu biết sự vật trong vũ trụ này, nếu không qua toán học" (imposibile est res huius mundi sciri, nisi sciatur mathematica).

Một phương tiện cốt yếu cho khoa học là việc thí nghiệm. Khoa học thực nghiệm (scientia experimentalis: danh từ do bacon xử dụng đầu tiên trong lịch sử) là một kiến thức ưu tú nhất, vì nhờ đó, con người mới hiểu chính xác về sự vật trong vũ trụ. Chỉ có thí nghiệm mới đạt tới những mục tiêu thực tiễn, khá phá những bí ẩn của vũ trụ, sưu tầm quá khứ và tiên đoán hậu lai. (Nullus sermo inhis potest kertificare. totum enim dependet ab experientia).

Một khi xác định phương pháp thực nghiệm xong, tác giả thử đề cập đến đa số vấn đề: danh từ triết học, toán học được áp dụng vào khoa học và thần học, địa lý, chiêm tinh, luân lý... Một tương bao quát. Phải đợi tới Auguste Comte, chúng ta mới gặp lại một cố gắng tổng hợp khoa học triết học và tôn giáo như thế.