Bài 1: Đại cương về thời kỳ triết học Thượng Cổ (P1) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Triết học Tây Phương đã được khai sinh trong lòng đất Nước Hy Lạp. Để hiểu được cội nguồn của nền triết học này, chúng ta cần nhìn lại đôi nét về đất nước và con người Hy Lạp.
Dẫn nhập
1
ĐẠI CƯƠNG
VỀ THỜI KỲ TRIẾT HỌC THƯỢNG CỔ
THƯ MỤC RIÊNG
- Chiêm Tế, Lịch Sử Thế Giới Cổ Đại, tập 2, Nxb. Giáo Dục 1977.
- Thiên Phong Bửu Dưỡng, Ngài ở đâu? I, 2; Nxb. Đa Minh Thiện Bản 1972.
- Pierre Lévêque, L' Aventure grecque, Amand Colin 1969.
*****
I. HOÀN CẢNH
Triết học Tây Phương đã được khai sinh trong lòng đất Nước Hy Lạp. Để hiểu được cội nguồn của nền triết học này, chúng ta cần nhìn lại đôi nét về đất nước và con người Hy Lạp.
1. ĐỊA DƯ
Đất nước Hy Lạp là một mảnh đất nhỏ bé, đất đai khô cằn, ít sông ngòi, nhiều núi [1]. Tuy nhiên, Hy Lạp lại có vòng đai bờ biển dài, lởm chởm hình răng cưa, nên có nhiều vịnh cùng với nhiều đảo nhỏ, rất thuận tiện cho tầu bè trú ngụ. Người Hy lạp ít làm nghề nông, chỉ lo chăn nuôi và nhất là phát triển nghề hàng hải [2]. Hơn nữa, vị thế Hy lạp ngay giữa biển địa Trung Hải là một vị trí rất thuận tiện cho việc giao lưu với thế giới đông Phương, với Ai Cập, Babylon và Phénicie, nhất là Hy Lạp có điều kiện tiếp xúc với nền văn minh cổ tại đảo Crète, là nền văn minh tiền-Hy Lạp, có từ khoảng năm 3000 trước Công Nguyên. Nhờ những tiếp xúc đó Hy Lạp tiếp nhận nhiều trào lưu tư tưởng phong phú.
Vị trí địa dư như thế chắc chắn có nhiều ảnh hưởng tới sự hình thành và phát triển về văn hóa cũng như triết lý. Hy Lạp là nơi đầu tiên đón nhận và chuyển nền văn minh đông Phương cũng như những khải thị của những hiền nhân đông Phương cho thế giới Tây Phương. Ảnh hưởng này trên đất nước Hy Lạp, theo một số người, còn mạnh mẽ hơn cả ảnh hưởng của Socrate, và kéo dài cho đến tận thời Alexandre đại đế [3]. Người ta cũng lưu ý tới sự kiện: triết học Hy Lạp, một cách nào đó, là một sự "giao duyên" giữa Châu Âu và Châu Á để làm nẩy sinh một nền triết học như triết học Hy Lạp, cũng như sau đó là một tôn giáo, Kitô giáo.
2. DÂN TỘC
Vào khoảng thế kỷ XV trước công nguyên, dân tộc Achéens từ Trung Âu (miền nam nước Nga hiện nay) tràn xuống bán đảo Péloponèse và thống trị và pha trộn với dân bản xứ tại đây. đến thế kỷ XII, dân tộc Doriens từ phía bắc lại đến, xâm nhập lãnh thổ và làm chủ tình thế. Một đám người Hy lạp phải vượt biển sang miền duyên hải Tiểu Á, và định cư tại đó.
Dòng giống Hy Lạp có lẽ phát xuất từ những pha trộn như thế, hình thành nên một dân tộc có những đức tính đặc biệt như : tò mò, thông minh, trực giác, nghệ sĩ, nhậy cảm về những thực tại vô hình, biểu hiện trong những hình thức hiểu biết thuộc lãnh vực thiên nhiên, nghệ thuật, các phong tục và luật pháp.
3. LỊCH SỬ
Trên vùng ven bờ biển Tiểu Á, Dân Hy lạp làm ăn phát đạt, xây dựng nhiều thành phố lớn. Nền văn hóa ở đây còn phát triển phong phú hơn ở chính quốc. Trong số 12 thành phố Hy lạp ở Tiểu Á, có một đô thị nổi tiếng là Milet.
Vào thế kỷ VI trước kỷ nguyên, dân Ba-tư giữ quyền kiểm soát vùng này. Khi đó, hoàn cảnh xã hội tại đây có nhiều biến động, những cuộc tranh chấp xảy ra liên miên giữa hai hạng giàu nghèo. Nhưng tình trạng này không quá đen tối. Thành Milet vẫn đang sống những ngày thịnh vượng, nhờ ở nền kinh tế vững chắc và tiến triển.
Sự phát triển của đời sống kinh tế giúp cho một số người không còn bị sự thúc bách của những nhu cầu tối thiểu, không còn bận tâm giải quyết những vấn đề cơm áo trước mắt, để bắt đầu suy tư một cách "vô vị lợi", tức một thứ tò mò muốn tìm hiểu biết chỉ để biết, để hiểu hay để giải thích. Từ đó, nẩy sinh một loại tư tưởng mới, triết học, đánh dấu trang đầu của lịch sử tư tưởng Tây Phương.
Chú thích:
[1] Platon, trong Banquet, cũng gợi cho thấy điều đó. Xc J. Chevalier, Histoire de la Pensée I, Sđd, trang 63.
[2] Athènes hùng mạnh nhờ biến các chiến thuyền trong cuộc chiến với Ba Tư thành thương thuyền. Xc. Will Durant, Câu Truyện Triết Học, Vạn Hạnh 1971.
[3] Will Durant nhận định rằng: khi có hàng ngàn tư tường gặp nhau, người ta có khuynh hướng hoài nghi tất cả. Có lẽ những thương gia là những người hoài nghi nhiều nhất, vì họ thấy quá nhiều.