Bài 33: Plotin (P6) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Trong suốt học thuyết Plotin, vẫn man mác một nét khổ chế và huyền nhiệm, một thứ khổ chế và huyền nhiệm gần với của Philon và có lẽ của Ammonius Sakkas. Người ta cũng giả thiết thứ khổ chế và huyền nhiệm của Plotin chịu ảnh hưởng của những người Kitô hữu mà Plotin có liên hệ; tuy nhiên, nơi Plotin, khổ chế và huyền nhiệm mang tính chất “siêu hình” nhiều hơn và sử dụng nhiều phương pháp đa dạng hơn.
III. KẾT LUẬN
1. Khổ chế
Trong suốt học thuyết Plotin, vẫn man mác một nét khổ chế và huyền nhiệm, một thứ khổ chế và huyền nhiệm gần với của Philon và có lẽ của Ammonius Sakkas. Người ta cũng giả thiết thứ khổ chế và huyền nhiệm của Plotin chịu ảnh hưởng của những người Kitô hữu mà Plotin có liên hệ; tuy nhiên, nơi Plotin, khổ chế và huyền nhiệm mang tính chất “siêu hình” nhiều hơn và sử dụng nhiều phương pháp đa dạng hơn.
2. Tôn giáo triết học
Hình như học thuyết của Plotin là một thứ tôn giáo triết học. Yếu tố huyền nhiệm và nỗ lực luân lý của Plotin đều là những gì thiết yếu có tính tự nhiên. Sự xuất thần chỉ là chiêm ngắm mang tính triết lý, được thúc đẩy tới mức độ sắc bén cuối cùng. Dù hành trình vươn lên đến huyền nhiệm luôn phụ thuộc vào Thượng Đế, nhưng Thượng Đế lại luôn ban phát mình như một điều tự nhiên và tất yếu, khi mà sự thanh luyện đã hoàn tất. Thiên Chúa tặng ban ân huệ của Ngài khi những điều kiện [triết lý] đạt đến đúng tình trang được qui định. Nơi đây không có mối liên hệ “cá vị”, không có cầu khẩn, đến nỗi tất cả tùy thuộc vào chúng ta, và tùy thuộc vào nỗ lực theo đúng phương pháp. Lòng yêu thương, kinh nguyện, sự khiếm tốn và biết ơn... là những điều xa lạ với Plotin.
3. Đa thần giáo
Người ta tìm thấy trong học thuyết thần bí của Plotin có những điểm chính yếu của đa thần giáo : thần minh vừa ở trên con người và liên hệ với con người; giai đoạn từ cuộc sống con người đến cuộc sống của thần minh là công việc của một số phương pháp và của cố gắng liên tục; là việc nội tâm hóa và hiệp nhất tiệm tiến của linh hồn với Đơn Nhất. Tư tưởng Plotin có sắc thái phiếm thần. Nhưng Plotin vẫn đề cao Thượng Đế và không đồng hóa Thượng Đế với vạn vật, vì thiên nhiên chỉ là hình bóng mờ ảo của Ngài mà thôi.
4. Ảnh hưởng
Nhiều giáo phụ đã khai thác Plotin, nhất là trong vấn đề kết hợp trực tiếp với Thiên Chúa. Tư tưởng của Plotin là một gạch nối giữa tư tưởng Thượng Cổ với tư tưởng Trung Cổ. Thánh Âu Tinh đã thú nhận ngài học được lòng khao khát siêu việt trong thuyết tân platon trước khi đã đọc Kinh Thánh. Chính tác phẩm "Ennéades" đã đánh dấu chặng đường trở về của Âu Tinh.
Đường nét chung chung của học thuyết Plotin có vẻ rất thích hợp với Kitô giáo. Tuy nhiên, trong "ruột" của Plotin, đó là một thái độ duy lý cao độ, duy lý ngay trong phạm vi tôn giáo; duy lý ngay trong sự kết hiệp huyền nhiệm với Thượng Đế. Điều này hoàn toàn khác với bản chất Kitô giáo, vốn đặt tất cả tầm quan trong của vấn đề giải thoát trong mối tương quan cá vị với Thiên Chúa.
Mặt khác, hình như nẻo đường giải thoát của Plotin, con đường nội tâm, qua Âu Tinh, đã ảnh hưởng quá sâu trên Kitô giáo, đến độ đối với các nhà tu đức Kitô giáo, con đường tu đức, con đường thần bí, luôn phải đặt trên nền tảng “đời sống nội tâm”. Con đường "nội tâm" rất đáng quí, nhưng chắc chắn không phải là con đường duy nhất của Kitô giáo như đối với trường phái tân-Platon; và càng khó có thể là con đường của những người nghèo trong thời đại hôm nay. Đáng lẽ ra, Kitô giáo phải chú trọng nhiều hơn đến mối liên hệ cá vị giữa con người với Thượng Đế, mối liên hệ cụ thể, "hiện sinh" mà ta có thể tạm gọi là một “đời sống tâm linh”.
Tổng kết
* Triết học tân Platon tiếp tục được triển khai do những người kế tiếp Plotin, và có nhiều thay đổi.
* Vào khoảng 300 cn, Jamblique, học trò của Porphyre [một môn đệ của Plotin] [232-304] thêm vào chủ thuyết tân Platon này những yếu tố thần học khác nhau, vay mượn ở niềm tin tôn giáo cổ thời vốn nối kết với nhiều nguồn mạch.
* Sau cùng, Proclus [410-485] tạo cho học thuyết tân Platon một hình thức dứt khoát, được triển khai một cách hệ thống trong tất cả những tinh chất đặc trưng, những điều còn thiếu, cho đến lúc này, trong nền triết học tân Platon.
* Sự kiện Âu Tinh đã lấy lại tư tưởng của Plotin để phục hưng Kitô giáo là một biến cố quan trọng đối với lịch sử văn hóa tây phương mà người ta khó thấy hết tầm mức của biến cố này.
* Trong khi đó, trường Académie của Platon ở Athènes vẫn theo giáo huấn của Thầy và những bản văn của Platon và Aristote tiếp tục được chú giải tại đây;
* Cùng khi ấy, hoàng đế Justinien, vị vua đã theo Kitô giáo, bãi bỏ công trình thíết lập xưa kia của Platon. Việc đóng cửa trường Académie, theo lệnh của quốc gia, xẩy ra vào năm 529.
* Cùng năm đó, thánh Bernard de Nurcie thiết lập đan viện của mình ở núi Cassin, đánh dấu bước khởi đầu một kỷ nguyên mới.
Một tội thiêng liêng [péché spirituell, một ý muốn xấu không có ý nghĩa đối với Plotin.
Ngược lại, trong tinh thần khổ chế Kitô giáo, mối xung đột không phải giữa tinh thần và thân xác, nhưng giữa hai ước muốn, giữa hai cái “tôi” dành nhau thế ưu tiên; vấn đề không phải là để cho thân xác hoạt động, nhưng là đặt thân xác dưới sự soi dẫn của đức tin và lý trí. Cũng thế, ngược với Plotin, tội thiết yếu mằn trong ý muốn bất chính : đó là một sự mất trật tự luân lý, ảnh hưởng đền những quan năng tự do. Đó là chính linh hồn tự làm vấy bẩn và phải được biến đổi nhờ sám hối.