Bài 33: Plotin (P4) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Tướng ứng với biện chứng đi xuống, qua đó, thần lính trở thành thế giới, là một tiến trình đi lên của linh hồn con người, theo đó, từ những thực tại cảm giác, nhờ phương tiện chiêm ngưỡng, linh hồn con người cũng lại dấn mình vào một hành trình trở về, một hành trinh qui hồi đưa linh hồn tới sự chiêm ngưỡng của Tinh Thần [nous]; rồi từ Tinh Thần, linh hồn vươn tới Đơn Nhất. Tiến trình đi lên như thế đòi hỏi nhiều điều kiện :
B. BIỆN CHỨNG PHÁP ĐI LÊN
Tướng ứng với biện chứng đi xuống, qua đó, thần lính trở thành thế giới, là một tiến trình đi lên của linh hồn con người, theo đó, từ những thực tại cảm giác, nhờ phương tiện chiêm ngưỡng, linh hồn con người cũng lại dấn mình vào một hành trình trở về, một hành trinh qui hồi đưa linh hồn tới sự chiêm ngưỡng của Tinh Thần [nous]; rồi từ Tinh Thần, linh hồn vươn tới Đơn Nhất. Tiến trình đi lên như thế đòi hỏi nhiều điều kiện :
1. Tiến trình trở về
Mọi hữu thể, trước hết và rõ ràng, đều khát vọng về “nguyên nhân” trực tiếp của mình; tuy nhiên, đối tượng sâu xa của một khát vọng nền tảng vẫn là hiệp nhất với Đơn Nhất. Hữu thể sẽ không ngừng khát vọng cho đến khi đạt được tình trạng chung cuộc, là được hiệp nhất với Thiện Hảo Tối Cao. Ông nói : “Mọi hữu thể, khi không chiếm hữu được Thiện Hảo, thì muốn thay đổi; khi chiếm hữu được rồi, chúng muốn là điều chúng là” [4]. Do đó, “khắp nơi đều có sự vươn lên tìm đến Đơn Nhất” [5]. Tuy nhiên, để bắt đầu tiến trình trở về, các hữu thể phải vươn lên đến nguyên nhân trực tiếp tác tạo ra mình, tức nguyên nhân hoàn hảo trên mình; rồi từ đó tiến lên mãi.
1.1. Nguyên tắc trở về
Áp dụng nguyên tắc của Aristote, Plotin cho rằng, trong tình trạng hiện tại của chúng ta, chỉ có các thành phần đang hoạt động mới ở trong hiện thể [en acte] còn các thành phần không hoạt động thì vẫn ở trong tiềm thể; nói cách khác, chúng có thể trở nên vô thể thuần túy [pur non-être] nếu chúng ta không sử dụng. Plotin nói : “Trí năng [intelligence] là chúng ta mà không thuộc về chúng ta : nó là chúng ta khi chúng ta sử dụng nó” [6].
Như thế, nguyên tắc thực hành mà Plotin rút ra được là chỉ để cho những thành phần thiêng liêng hoạt động trong chúng ta. Luân lý là những hướng dẫn để phát triển các quan năng tinh thần và làm cho những thành phần thể chất ngủ yên trong tiềm thể; nghĩa là trong khi loại bỏ tất cả những hoạt động hạ đẳng để chỉ hoạt động ở phần thượng đẳng.
1.2. Nguyên lý trở về: khát vọng
Khát vọng chính là nguồn gốc của mọi chuyển động hướng về sự hoàn hảo. Trước hết, khát vọng là dấu hiệu của sự thiếu thốn hoàn hảo, hoặc chỉ mới có hoàn hảo trong tiềm năng và đang hướng tới việc thể hiện trong hiện thể. Do đó, khát vọng thay đổi tùy theo mức độ bất hoàn hảo của các hữu thể. Trong Đơn Nhất không có khát vọng, vì Đơn Nhất có tất cả sự hoàn hảo tròn đầy. Trong vật chất, có một thứ khát vọng hỗn độn và nghèo nàn, có thể gọi được là “thuần túy khát vọng”, một thứ khát vọng không-khát-vọng [non-désir], bởi vì nó còn chưa định hướng rõ rệt về một đối tượng xác định. Trong linh hồn và nhất là trong Tinh Thần [nous], khát vọng được khai dẫn và định hướng, giúp con người vươn lên trên con đường đến Hữu Thể Nguyên Thủy. Trong con người, Plotin quan niệm khát vọng như hoạt động tổng hợp cả ba yếu tố tinh thần, linh hồn lý luận và thể xác; khát vọng ấy vừa là vật chất, và do đó là vô trật tự và xấu; nhưng đồng thời cũng là thiêng liêng, và như thế, có trật tự và tốt. Tóm lại, khát vọng nối kết những sức mạnh của những khía cạnh đối nghịch nhau.
Khát vọng hoạt động theo cách thức của hữu thể tinh thần, tức là : trong mức độ chúng giống nhau, chúng thấm nhập vào nhau đến mức độ mà sự khác biệt giữa chúng cho phép. Sự khác biệt giữa chúng thì không phải do vị trí nhưng do mức độ hoàn hảo khác nhau, vì thuộc những cấp độ thực tại khác nhau.
1.3 Nẻo đường trở về
Nẻo đường trở về của con người không phải là đi tìm sự hoàn hảo nơi những gì bên ngoài mình, nhưng là đi vào cõi thâm sâu của nội tâm, đến nỗi khát vọng, trước hết, là nỗ lực suy niệm hướng về bên trong linh hồn. Bởi vì, như Plotin nói, nguyên nhân vẫn nội tại trong hiệu quả, như nguồn mạch hữu thể của hiệu quả, như gốc rễ, như trung tâm, và như cùng đich của hiệu quả : và do đó, ai học để tự biết mình, sẽ biết từ đâu mình xuất phát; và ai càng đi vào lòng mình, thì càng đến gần đến Thiên Chúa hơn : “Có một sự ái lực [affinité] của những sự vật thâm sâu [intimes] và những sự vật tối cao [sublimes]... Chiều cao và chiều sâu trao cho nhau nụ hôn hòa bình” [7].
1.4 Phương pháp trở về
Để có thể đi vào cõi thâm sâu của linh hồn, cần phải thực hiện những cấp độ thanh luyện, nghĩa là từng bước tách ra khỏi “tội”, tức những yếu tố hạ đẳng, nhất là những yếu tố vật chất. Đó là tiến trình giải thoát linh hồn khỏi những yếu tố tạp đa, tản mát trong không gian và thời gian, để trở về với tình trạng vững bền và hoàn hảo trong thế giới khả niệm.
Trong khảo luận “De la descente le l’ âme dans notre corps” [8], Plotin có nói đến “tội lỗi” của linh hồn : “tội” là do bị cuốn hút vào những chức năng hạ đẳng, nơi đó, linh hồn sử dụng một cách “kiêu căng” những nguyên lý độc lập. Plotin không coi “tội lỗi” như một vi phạm lề luật luân lý đối với Thiên Chúa hay với luân thường đạo lý, và như thể làm hư hoại linh hồn; bởi vì sự liên kết giữa tinh thần và thể chất, theo Plotin, chỉ là ở kề bên nhau [juxtaposition], chứ không phải kết hợp với nhau nên một bản thể. “Tội” chỉ là những gì “dính” vào linh hồn, mà không ảnh hưởng tới bản chất linh hồn, vốn có sự hoàn hảo do nguồn gốc cao xa của linh hồn. Tội luôn luôn là điều bên ngoài bản thể của linh hồn, nhưng nó ngăn cản linh hồn suy tư, và đạt được hạnh phúc.
Hậu quả tai hại của tội là làm chúng ta xa rời hạnh phúc, không chỉ trong cuộc sống này, mà còn trong cuộc sống khác. Quả thật, trong khi tìm cách giải thích những đau khổ của một số người công chính, ngoài những nhận định về trật tự hoàn vũ của Đấng quan phòng, Plotin còn nại đến giải thích rằng, có lẽ do hậu quả một đời sống trước đó mà những đau khổ hiện tại là hình phạt chính đáng [9].
Như thế, khá giống với cách thức của những người khắc kỷ, Plotin quan niệm thanh luyện là loại bỏ những dính líu vào thể chất, giống như nhà điêu khắc đục bỏ những mẩu đá sần sùi, để giải phóng khối đá và làm cho nó có được một hình thể lý tưởng. Thanh luyện, theo nghĩa tích cực, cũng là thực hiện việc chiêm ngắm thế giới cao cả, rèn luyện con mắt tinh thần để có thể chiêm ngưỡng Đơn Nhất.
Chú thích
[4] 6è Enn., IX, ch.IX, 51;trích lại trong Thonnard, trang 186.
[5] 3e Enn., VIII, ch. IX; trích lại trong Thonnard, Sđd, trang 187.
[6] 5è Enn., III, ch.III, B,p. 51; trích lại trong Thonnard, Sđd, trang 185.
[7] Tư tưởng này của Hello, dịch từ nhà thần bí vĩ đại người Flamand Ruysbroeck, cũng là tư tưởng của Plotin”; trích lại trong Thonnard, Sđd, trang 187.
[8] Xc. 4è Enn., VIII, trích lại trong Thonnard. Sđd, trang 188.
[9] So Enn., III, IV,B,p. 54; Trích lại trong Thonnard, trang 188.