Bài 33: Plotin (P1) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
B. Russell mô tả thời đại của Plotin, thế kỷ III cn, là một thời kỳ oan nghiệt. Khi ấy, trong đế quốc Roma, các quân binh không còn là kẻ bảo vệ đất nước, nhưng để kiếm tiền thưởng. Dân số giảm vì dịch tễ; các cuộc xâm lăng từ phía Đức, từ phía Ba Tư làm cho tình hình hỗn loạn. Trước tình trạng đó, Russell nhận xét : "Đối với tất cả mọi người Kitô giáo, cũng như người ngoại giáo, thế giới trần tục này hình như không mang lại một hy vọng nào, chỉ duy có thế giới khác mới đáng ước mong". Cuộc đời Plotin là người đã gắn liền với thời kỳ oan nghiệt đó, và học thuyết của ông cũng là một "kết quả" từ một hoàn cảnh lịch sử như thế.
33
PLOTIN
(204-270)
I. TIỂU SỬ
B. Russell mô tả thời đại của Plotin, thế kỷ III cn, là một thời kỳ oan nghiệt. Khi ấy, trong đế quốc Roma, các quân binh không còn là kẻ bảo vệ đất nước, nhưng để kiếm tiền thưởng. Dân số giảm vì dịch tễ; các cuộc xâm lăng từ phía Đức, từ phía Ba Tư làm cho tình hình hỗn loạn. Trước tình trạng đó, Russell nhận xét : "Đối với tất cả mọi người Kitô giáo, cũng như người ngoại giáo, thế giới trần tục này hình như không mang lại một hy vọng nào, chỉ duy có thế giới khác mới đáng ước mong". Cuộc đời Plotin là người đã gắn liền với thời kỳ oan nghiệt đó, và học thuyết của ông cũng là một "kết quả" từ một hoàn cảnh lịch sử như thế.
Plotin sinh năm 204 cn, tại thành Lycopolis (Ai cập). Gia đình ông, trước ở Roma, sau sang định cư tại xứ Ai cập được một thời gian khá lâu. Học văn chương tại trường quê xong, Plotin, khi ấy khoảng 28 tuổi, sang thành Alexandrie, lúc này là thủ đô văn học của thế giới Hy lạp, để học triết lý. Plotin gặp nhiều thầy nhưng không tìm được người tâm đắc. Năm 134, nhờ một người bạn giới thiệu, Plotin tìm gặp một triết gia nổi tiếng, tên là Ammonius Saccas, và ông nói: “đây là người mà tôi tìm kiếm”.
Với Saccas, Plotin tìm thấy niềm say mê tríêt lý. Triết của Saccas, cũng như các hệ thống triết lý sau Aristote, không phải là một hệ thống lý thuyết để giải thích thực tại nữa, nhưng chính yếu là một cách sống. Mặt khác, cùng với trào lưu ưa thích thần bí của thời đại, Saccas coi tư tưởng triết học như một bí thuật sống siêu thoát. Nhờ Saccas, Plotin say sưa đi vào con đường tu luyện. Giữa thầy và trò có một tình bạn thắm thiết, đôi khi họ sống chung với nhau, và nhất là trao đổi với nhau về những khải đạo thần bí và một đời sống thiêng liêng cao siêu.
Plotin đã triển khai học thuyết của thầy nhờ những kinh nghiệm cá nhân và nhờ tiếp thu những nguồn mạch triết khác. Plotin có cơ hội đi nhiều nơi. Năm 243, ông gia nhập đạo quân viễn chinh của đại đế Gordien III và cùng với đạo quân này đến Ba Tư, Ấn Độ, những nơi mà Ammonius thường nhắc tới trong các bài giảng thuyết; rồi sau khi Mésopotamie thất thủ, ông lại lưu lạc đến Antioche và cuối cùng ở Roma vào năm 244.
Tại Roma, Plotin đeo đuổi ý định thiết lập một dòng tu kiểu mẫu. Ông mở trường dạy triết học và trình bày những tác phẩm của mình. Có nhiều đồ đệ theo ông, trong đó có những người khá nổi tiếng, như triết gia Botphia quê thành Tyr; nhiều tín hữu [kitô giáo] lạc giáo, bác sĩ, nhiều bà sang trọng thuộc phái thượng lưu Roma cũng đến thụ giáo với Plotin. Plotin cũng được vua Gallien tin cậy; nhà vua hy vọng triết lý của Plotin có thể giúp ông canh tân các tôn giáo "ngoại giáo". Plotin có xin nhà vua cấp cho một mảnh đất để sáng lập một cộng đồng.
Plotin là con người sống nội tâm, không cầu danh lợi; ông thích chiêm ngưỡng và lánh xa lối văn chương hào nhoáng. Có một truyền thuyết kể rằng : "Mỗi khi Plotin giảng thuyết, người ta thấy trí khôn thông minh của ông biểu lộ trên vẻ mặt của ông : những giọt mồ hôi óng ánh chảy trên vầng trán ông. Luôn luôn ông nói một cách rất lưu loát, dồi dào... Rất xa với mọi thái độ tự đại của ngụy luận gia; giảng thuyết của ông giống như một cuộc đàm đạo rất thần tình" [1].
Uy thế của Plotin lừng lẫy; các gia đình quí phái gởi con cái đến học với ông rất đông. Ông chuyên lo dạy học trong thời gian 25 năm.
Năm 268, Gallien bị mưu sát và trường phái tân Platon cũng bị sụp đổ theo. Một số môn đệ của Plotin từ giã Roma. Plotin thì, về cuối đời, rất đau khổ vì bệnh phong cùi; tiếng nói của ông mất vẻ thu hút, đôi mắt thì mù hẳn, chân tay ghẻ lở và chảy mủ. Các môn đệ xa lánh, vì ông thường hay có thói quen ôm lấy họ khi chào hỏi. Ông sống cô độc trong lãnh địa riêng của một người bạn tên là Zéthus, người ta mang thức ăn từ ngoài vào. Plotin từ trần vào năm 270 tại Minturnes, hai năm sau cái chết của vua Gallien, được 70 tuổi.
Ngay sau đó, trong quyển sách Porphyre viết về ông, đã thấy có ghi chép những phép lạ của Plotin, chẳng hạn : có thể đọc được suy nghĩ của người khác, nhận ra mặt tên trộm giữa đám đông người, tiên đoán những việc sẽ xẩy ra cho trẻ con; phát giác và phá vỡ được âm mưu thâm độc của thầy phù thủy Olympius... Tuy nhiên, căn cứ vào những sáng tác của Plotin, người ta thấy ông không quan tâm tới những chuyện phù thủy, bùa chú gì cả. Có lẽ, sau khi Plotin qua đời, triết lý của ông đã bị xuyên tạc thành những khuynh hướng ma thuật.
II. TÁC PHẨM
Năm 49 tuổi, Plotin mới bắt đầu sáng tác. Những tác phẩm của Plotin đều sâu xa, đầy những tư tưởng siêu hình. Nhiều khi trang trọng như một một bài thuyết giáo; có khi mạnh mẽ kêu gọi linh hồn tìm lại kỷ niệm quê hương của mình. Bréhier nói Plotin viết như nói chuyện và ông nói chuyện như đã viết. Jaspers thì nói những sáng tác của Plotin biểu lộ một sự sâu sắc phi thường. Botphia đã thu góp và cho xuất bản 54 bài khảo luận của Plotin, dưới nhan đề "Ennéades" (6 tập, mỗi tập gồm 9 bài).
Chú thích
[1] Trích lại trong Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 465.