Bài 33: Plotin (P2) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Plotin tiếp nhận nhiều lý thuyết của những người đi trước, ông rút ra từ học thuyết của Platon, Aristote, Pythagorisme và Khắc Kỷ những điều có thể áp dụng vào đưỡng hướng triết học của mình.
III. TƯ TƯỞNG
Plotin tiếp nhận nhiều lý thuyết của những người đi trước, ông rút ra từ học thuyết của Platon, Aristote, Pythagorisme và Khắc Kỷ những điều có thể áp dụng vào đưỡng hướng triết học của mình. Chủ đích của tất cả học thuyết Plotin là nhắc nhở cho linh hồn nhớ rằng nguồn suối phát sinh ra mình là thần linh; và linh hồn có số mệnh phải trở về với nguồn cội ấy.
Như thế, điều chính yếu trong triết học của Plotin là một phương pháp thực hành để đạt tới thực tại thế giới “khả niệm”, rồi đạt đến Thượng Đế. Plotin nghĩ rằng đã khám phá ra được bí mật của sự thanh luyện có thể giúp ta thực hiện điều ấy. Nét căn bản của phương pháp thanh luyện này là giản lược hay giảm trừ [réduction] từng bước, để giúp linh hồn chúng ta thoát khỏi những ràng buộc của thế giới tạp đa và vươn đến Nguyên Lý Đệ Nhất, là Đơn Nhất.
Để làm nền tảng cho sự trở về, Plotin trình bầy một tiến trình theo chiều nhiệm xuất (procession) trong đó, hiệu quả được tác tạo nên do nguyên nhân cao hơn; và như thế, hiệu quả luôn chuyển mình hướng về nguồn (conversion). Đây là một hành trình khứ hồi, tạo nên một vòng tròn khép kín và hoàn hảo, bao trùm được tất cả mọi sự, từ Thượng Đế đến các sự vật thấp hèn nhất.
Như thế, học thuyết Plotin được chia ra thành hai phần :
* Siêu hình : trình bầy các mức độ của sự diễn xuất từ Đơn Nhất; đây là phần "biện chứng pháp đi xuống" (dialectique descendante).
* Luân lý : phác họa những bước giúp linh hồn tìm về cùng Đơn Nhất; đây là phần "biện chứng pháp đi lên" (dialectique ascendante).
A. BIỆN CHỨNG PHÁP ĐI XUỐNG
1. Những nguyên tắc chung
1.1 Nguyên tắc lưu xuất
Học thuyết của Plotin là một chủ trương lưu xuất [émanatio], theo nguyên tắc nền tảng : tất cả mọi hữu thể trọn hảo đều là nguyên nhân hữu hiệu và trọn hảo; nghĩa là tuôn trào sự trọn hảo của mình một cách tất yếu, làm phát sinh ra hữu thể khác theo hình ảnh của mình. Sự tuôn trào này có ba tính chất :
* “Nguyên nhân” tuôn trào mà không mất gì cả : như một chiếc bình đầy ắp, đổ tràn xuống nhưng vẫn luôn đầy ắp.
* “Hiệu quả” có cùng bản chất với “nguyên nhân”, vì được tham dự vào sự trọn hảo của “nguyên nhân”. Như vậy, “hiệu quả” không thể tách rời, nhưng kết hợp sâu xa với “nguyên nhân”.
* Sự hoàn hảo của “hiệu quả” không bao giờ bằng với “nguyên nhân”; như thế, hiệu quả cũng khác biệt với nguyên nhân.
Người ta không thấy Plotin chứng minh nguyên lý này; ông chỉ mô tả bằng nhiều thí dụ, theo đó, mọi vật, khi đạt đến sự toàn hảo, thì tuôn trào sự phong phú của mình ra bên ngoài, chẳng hạn lửa thì soi sáng, sưởi ấm; bông hoa thì tỏa hương...
1.2. Mức độ hoàn hảo dựa theo tính đơn nhất
Dựa vào kinh nghiệm, Plotin thấy rằng mọi vật đều chỉ có thể hiện hữu được nhờ sự thống nhất các thành phần. Do đó, ông cho rằng tính đơn nhất là một nguyên tắc lớn, là tiêu chuẩn để phân biệt các cấp độ thực tại. Sự vật càng hoàn hảo thì càng có sự thống nhất nhiều hơn; thực tại kém hoàn hảo hơn, nghĩa là ít thống nhất hơn, và luôn phải lệ thuộc vào thực tại hoàn hảo hơn và phải liên kết với thực tại hoàn hảo bên trên mình. Ông viết :
"Chỉ nhờ sự nhất trí mà vạn vật mới thực sự là vạn vật. Điều này không những thực đối với những sự vật mà hiện hữu của nó nguyên khởi; mà đối với cả những sự vật, một cách nào đó, tùy theo trình độ, được kể vào số những gì gọi là hữu thể. Vì có gì hiện hữu được nếu nó không phải là một sự vật đơn nhất ? Một khi thiếu đơn nhất thì một sự vật không thể còn là một sự vật; một cơ binh không thể là cơ binh nếu không là một đơn nhất; một ca đoàn, một đoàn chiên cũng phải là một sự vật đơn nhất; ngay cả một ngôi nhà, một con tầu; một khi sự nhất trí tan biến mất, thì sẽ không còn gì tồn tại, ngay cả những thành phần liên tục của chúng cũng không thể tồn tại nếu không có một sự nhất trí tiềm ẩn trong đó; một khi bị phân tán, lập tức hữu thể của chúng bị sai thù cùng với sự 1ổ vỡ của nhất trí đó [...].
Nói tóm, bất cứ sự vật gì được mô tả như một nhất trí thì có được hữu thể đặc biệt đúng với trình độ của nó; vì thế, mỗi trình độ hữu thể hơn kém là vì do mỗi trình độ nhất trí hơn kém” [2].
Tính đơn nhất tạo nên sự “căng tròn” của thực tại, có khả năng bảo vệ nguyên vẹn bản thể và nối kết những phần khác nhau. Tính cách đơn nhất đây không phải chỉ là một cái khuôn, hay như một cái túi thu gom các sự vật theo số lượng; vì như thế không phải là một sự đơn nhất đơn thuần. Đơn nhất ở đây là một sự tổng hợp của trí hiểu, và là chính nguồn phát sinh hữu thể. Đơn nhất thâu tóm thành một mối những điều mà sự tạp đa phân tách. Như thế, Plotin cho rằng sự hiệp nhất của các thành phần cơ thể là nhờ sự thống nhất hoàn hảo hơn của linh hồn; hoặc sự hiệp nhất của các định lý trong một khoa học lệ thuộc sự duy nhất của tinh thần đã quan niệm chúng; và cuối cùng, vạn vật không là gì khác hơn thực tại xuất phát từ Đơn Nhất, nên trong Đơn Nhất có tất cả thực tại.
Chú thích
[2] Plotin, Enn.V. IX,1; trích lại trong Lê Tôn Nghiêm, Sđd, tr. 474-475.