“Thật” và “ảo” – “chân” và “giả” - Phần 2 (Phần cuối)
Ở tầm mức thế giới hiện nay, người ta có thể nhận ra sự đảo ngược lớn, sự đảo ngược giữa "phòng thi" và "phòng khám". Phòng thi thì tìm kiếm "nửa trên" của nhân loại. Phòng thi đưa xã hội vào trật tự có tính thuyết phục, mỗi người phải ở đúng vị trí của mình, theo đúng như tài năng của mình. Phòng thi khẳng định một sự công bằng, đưa tới xã hội phân công hợp lý. Dĩ nhiên phòng thi bao giờ cũng cần thiết cho sự phát triển xã hội. Nhưng phòng thi cũng là nơi người ta làm toán cuộc đời, làm toán trên số phận con người. Phòng khám thì ôm lấy "nửa dưới" của nhân loại. Những người đến phòng khám là những người ít nhiều đã lãnh đủ đòn thù bầm dập của cuộc đời. Phòng khám là nơi gặp gỡ của những người đau yếu, những người kém cỏi, những người thất bại trong phòng thi. Những con người ấy cần tới người khác, cần được hiểu cho bệnh tình riêng biệt của mình. Nơi phòng khám, điều bí ẩn nhất cũng cần được bộc lộ, nơi kín đáo nhất cũng cần được mở ra, những triệu chứng phức tạp nhất cần được trân trọng xem xét. Phòng khám là nơi câu chuyện đời được chia sẻ trong lòng khao khát được hiểu, được đón nhận được cảm thông...
Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP
__________________
3.3 Hệ quả
3.3.1 Xã hội như một phòng thi
Ở tầm mức thế giới hiện nay, người ta có thể nhận ra sự đảo ngược lớn, sự đảo ngược giữa "phòng thi" và "phòng khám".
Phòng thi thì tìm kiếm "nửa trên" của nhân loại. Phòng thi đưa xã hội vào trật tự có tính thuyết phục, mỗi người phải ở đúng vị trí của mình, theo đúng như tài năng của mình. Phòng thi khẳng định một sự công bằng, đưa tới xã hội phân công hợp lý. Dĩ nhiên phòng thi bao giờ cũng cần thiết cho sự phát triển xã hội. Nhưng phòng thi cũng là nơi người ta làm toán cuộc đời, làm toán trên số phận con người.
Phòng khám thì ôm lấy "nửa dưới" của nhân loại. Những người đến phòng khám là những người ít nhiều đã lãnh đủ đòn thù bầm dập của cuộc đời. Phòng khám là nơi gặp gỡ của những người đau yếu, những người kém cỏi, những người thất bại trong phòng thi. Những con người ấy cần tới người khác, cần được hiểu cho bệnh tình riêng biệt của mình. Nơi phòng khám, điều bí ẩn nhất cũng cần được bộc lộ, nơi kín đáo nhất cũng cần được mở ra, những triệu chứng phức tạp nhất cần được trân trọng xem xét. Phòng khám là nơi câu chuyện đời được chia sẻ trong lòng khao khát được hiểu, được đón nhận được cảm thông...
Nếu phòng thi là nơi cần thiết cho sự phát triển xã hội, thì phòng khám lại là nơi cần thiết cho con người được là người chân thật.
Khi thế giới như một phòng thì, thứ văn hoá loại trừ trở thành “hợp pháp”. Phòng khám không còn là nền tảng chân thực nhất của xã hội, nhưng là thùng rác để chứa những con người thất bại tại phòng thi.
3.3.2 Đảo ngược thế đứng
Có một thực tế của cuộc sống hiện đại đã chi phối đời sống gia đình rất nhiều, đó là nếp sống của đời sống gia đình bị phá vỡ do nhu cầu của công việc. Điều tưởng như hiển nhiên với những thế hệ trước là “an cư - lạc nghiệp”, nay đã và đang dần dần bị đảo ngược thành “lạc nghiệp – an cư”. Đây là một sự đảo ngược không chỉ theo nghĩa không gian, nhưng còn theo nghĩa thời gian, và sâu xa hơn là một sự đảo ngược của toàn bộ giá trị căn bản của cuộc sống. “An cư” được hiểu trước tiên như có một ngôi nhà vật chất để ở; nhưng cũng có thể được hiểu như một bầu khí gia đình để “trở về”, như một sự ổn định trong tâm hồn để có thể chống lại áp lực của cuộc sống bên ngoài, như một hiện hữu căn bản làm nên ý nghĩa nền tảng của một cuộc đời để có thể hóa giải những biến động lẻ tẻ hằng ngày của cuộc sống. Tất cả những yếu tố ấy, nhà ở, đời sống gia đình, sự bình an trong tâm hồn, ý nghĩa căn bản của cuộc sống...có liên hệ mật thiết với nhau, tương tác thuận chiều với nhau. “Lạc nghiệp” được hiểu trước tiên là một công ăn việc làm ổn định; nhưng cũng có thể được hiểu là những thúc bách của cuộc sống xã hội, như trách nhiệm mà mỗi người phải đảm nhận với xã hội, với tập thể,...
Khi nguyên tắc “an cư – lạc nghiệp” được thực hiện, đời sống con người được ổn định, trước tiên, từ ngôi nhà ở, từ đời sống gia đình, từ nền tảng ý nghĩa chính yếu của một đời người...; trên nền tảng ấy, tâm hồn con người mới có thêm sức mạnh và công ăn việc làm mới có thể xuôi xắn, trách nhiệm với đời sống xã hội được chu toàn....
Ngược lại, bầu khí chung trên toàn thế giới hiện nay đang xoay chiều, nguyên tắc “lạc nghiệp – an cư” đang càng ngày càng trở nên đường lối thắng thế. Thực trạng di dân càng ngày càng trở nên phổ biến; vì nhu cầu cuộc sống xã hội những dịp hội họp có tính chất tình nghĩa càng ngày càng khó thực hiện, những buổi xum họp gia đình càng ngày càng ít đi; những tâm tình, cảm nghĩ riêng tư của mỗi người càng ngày càng không có cơ hội được bộc lộ và được cảm thông...
"an cư" là nền tảng của "lạc nghiệp" nên một người đàn ông thường xuyên làm việc xa nhà cũng sẽ dễ tìm niềm vui nơi trong những đam mê tội lỗi; "sống với ai" là nền tảng để người ta biết "sống thế nào", nên một người đi đường thường đá rác rưởi hoặc cục gạch chướng ngại trên đường đi ra chỗ khác chứ không phải thái độ của người xếp nhà cửa cho gia đình... Từ những ví dụ nhỏ ấy, nếu ta mở rộng ra ở tầm mức cấu trúc xã hội, ta sẽ hiểu ra căn nguyên sâu xa của rất nhiều tệ nạn xã hội cũng như tình trạng tội lỗi trong mỗi con người. Điều quan trọng hơn cả là có một sự đảo ngược giá trị; càng ngày người ta càng chuẩn hóa tương quan tình nghĩa gia đình theo một sự hợp lý có tính xã hội. “Xã hội lý” càng ngày càng đè bẹp “xã hội tình”.
Khát khao thăng tiến khiến người ta bỏ quên sự an hòa nơi "an cư", mà đặt hết ý nghĩa đời mình vào chỗ "lạc nghiệp", đó là căn nguyên của hầu hết mọi đổ vỡ của đời sống gia đình; người sống đời sống thánh hiến xây dựng mọi "nhân đức" trên ý nghĩa của một chức vụ, một nghiệp vụ chứ không phải trên chính khát vọng thánh hiến bản thân, nên khi bỏ đi chức vụ, mọi "nhân đức" mang tính thời vụ ấy cũng vụt tan biến, đó là căn nguyên làm biến chất đời sống thánh hiến...
Nếp sống thời đại kinh tế, thì trường làm cho cuộc sống con người trở nên vội vã, bận rộn và dễ đánh mất sự bình an trong tâm hồn. Khi lối sống ấy xâm nhập vào đời sống gia đình, ta thấy lối sống của con người ngày nay trở thành lối sống của “người đi đường” chứ không phải là lối sống của “người ở nhà”. Trong lối sống ấy, người ta giải quyết tạm thời những trục trặc để đi qua chứ không phải là một sự sửa đổi cẩn trọng và kỹ lưỡng của bản thân mình. Con người trong xã hội này không còn được an ổn và thanh thản như xưa.
Ở nhà là nơi ta có thể làm những chuyện “vô ích”, nghĩa là những chuyện không nhằm đổi chác mua bán với ai, không để đạt được những đánh giá tốt của ai khác, của xã hội hay của các phong trào… Làm được những chuyện “vô ích” nghĩa là vui chơi, nghĩa là sống thôi chứ không để làm một cái gì. Điều đó cần thiết để con người “biết” được mình, biết được nhu cầu sâu xa và chân thật của chính mình. Điều đó cần thiết để con người khám phá lại nhu cầu “sống với” ai khác, chứ không phải làm được cái gì; nhu cầu được gặp gỡ và được đón nhận một cách căn bản, tức là đón nhận và được đón nhận chính bản thân. Điều đó cần thiết để bù đắp sự trống rỗng do phải lao mình vào đời sống đấu tranh do đòi buộc thích nghi của xã hội. Sinh vật phát triển theo qui luật cạnh tranh sinh tồn, hoặc thích ứng để tồn tại. Nhưng sự thích nghi ấy không phải là phương cách phát triển chính yếu của con người. Nơi con người, thích ứng sẽ làm cho con người không có một căn tính, một thứ căn tính được thể hiện, được diễn tả, được trải mình ra trong hành trình cuộc đời. Điều quan trọng chính yếu của con người là hình thành nên bản thân mình trong dòng lịch sử, diễn giải bản thân mình trong những gặp gỡ và thách đố của cuộc sống, và nhất là khám phá bản thân mình trong tương quan yêu thương. Môi trường thích hợp để thể hiện được điều chính yếu ấy là được sống với ai khác trong bầu khí nghĩa tình, được “ở trong nhà”.
Ở nhà là nơi ta là ta, ta được là mình ở trong cái thâm sâu nhất của mình. Ở nhà là nơi ta sống mối tương quan ngôi vị chứ không phải tương quan kinh tế hay tài năng. Trạng thái “ở nhà” hơi giống như một nữ tu, về nhà với mẹ, vươn vai khoái chí, thở dài thoải mái, và, một cách tự nhiên, xin mẹ mua cho hai tô phở ăn cho sướng… Ở nhà là nơi mà ta được nâng đỡ “ở bên dưới”, được đón nhận bản thân một cách căn bản, chứ không phải bị xách đầu từ bên trên để rồi tay chân phải quờ quạng để bơi theo… Đỡ nâng “ở bên dưới” nghĩa là một sự chấp nhận toàn vẹn để người khác có thể thực sự là chính họ, là sự hỗ trợ để phát triển bản thân, một sự phát triển gắn liền với gốc rễ của bản thân, chứ không phải một sự uốn nắn từ bên ngoài, làm cho sự phát triển bị lệnh lạc. Sáng tạo bản thân, đó là tiêu chuẩn cho sự phát triển lành mạnh của con người… nhưng sự phát triển bản thân chỉ có được khi người ta có đủ thời gian “ở nhà”.
3.3.3 Thời đại mất căn tính
Biểu hiện của nếp sống giả được tỏ lộ rõ ràng nhất trong một thứ bệnh mà người ta gọi là : thời đại mất căn tính. Ta có thể mô tả đại khái như sau :
- trước đây, một người thợ mộc có tay nghề và có lương tâm nghề nghiệp [1]
- làm ra cái bàn [2];
- rồi anh ta mang cái bàn để bán lấy tiền [3],
- và dùng tiền bán để mua những sản phẩm khác [4].
Khi xã hội còn trong lành, người thợ ý thức rõ "cái là" của mình, anh ta tìm được một giá trị về mình để "tự hào". Khi làm một cái bàn kém phẩm chất hoặc sai quy cách, anh ta không thể chấp nhận được (tao là thợ mộc, chẳng lẽ đóng cái bàn như thế à !). Anh thợ mộc chân chính thà bỏ cái bàn sai quy cách, đóng cái khác, cho dù bị lỗ. Trong bầu không khí này, người thợ mộc ý thức và sống được căn tính của bản thân mình ([1]gắn liền với [2]).
Nhưng trong thời kinh tế thị trường phát triển; khi mà thế giới có quá nhiều hàng hóa phong phú, mới lạ; khi mà não trạng chung của những người trong xã hội không còn nhận ra giá trị của mỗi người nơi chính bản thân mà chỉ đánh giá con người theo những hàng hóa mà người ta có được (nhà sang, điện thoại xịn...); thì người thợ dễ dàng rơi vào nguy cơ đánh mất căn tính. Nếu làm cái bàn kém phẩm chất, hoặc sai quy cách, anh ta dễ giải quyết bằng cách lấp liếm, miễn sao bán được tiền để có thể mua được những hàng hóa tô điểm hào nhoáng cho bản thân [1-3 hoặc 1-4].
Rõ ràng bầu khí xã hội có tác động không nhỏ. Khi mà kinh tế thị trường, được sự hỗ trợ của công nghệ quảng cáo,... thì một phần lớn con người trong xã hội ấy dễ dàng rớt vào tình trạng mất căn tính.
Như thế, thời đại mất căn tính cũng hiểu được là thời đại mà nếp sống giả đã trở thành bình thường và lan lay đến mọi ngõ ngách của cuộc sống. Nhất nếp sống giả ấy lại trở thành một giá trị thời đại, khiến cho những người nào không đủ bản lãnh sẽ khó lòng vượt qua được.
4. Cái “siêu” là “thực” hay “giả” ?
Trong tính hàm hồ của phận người, cái “siêu việt” cũng có thể là chân hay giả. Không thiếu những hình ảnh Thiên Chúa như Đấng đe doạ khiến con người dúm dó; và không thiếu những lề luật của một ông Chúa như sự áp đặt khiên cưỡng trên bản chất người. Tuy nhiên, trong vận mạng con người, không thể không có chiều kích “siêu việt”.
Sau khi nguyên tổ phạm tội, mọi mối tương quan để trở nên nguy hiểm và đe doạ. Con người không còn tìm được sự “trần truồng nguyên thuỷ” như thái độ đơn sơ, hồn nhiên và bình an chân thật nữa. Sự xấu hổ, lấy lá che thân, của con người lịch sử là hậu quả tất yếu của thực trạng con người, khi mà nẻo đường trung tín với Chúa, nẻo đường hiệp nhất với nhau đã không còn thông thoáng và chân thực nữa. Tội lỗi gây nên những hệ quả nặng nề đến độ đức Giêsu phải “đổ mồ hôi máu” khi đối diện với nó…
Con người chỉ thực sự nhận ra mình khi hiện diện trước một Thiên Chúa chấp nhận chính bản thân; con người chỉ thực sự bình an để đi vào cuộc đời như một cuộc chơi phong phú khi nhận ra có một tình yêu đi trước; con người chỉ có thể dấn thân và hoàn thành trọn vẹn cuộc đời mình bằng cách ra khỏi bản thân, khi nhận ra mình được Chúa gọi và trao sứ vụ…
Cái “siêu” có thể bị coi cái “ảo”, cái “mơ” hoặc cái “giả”. Nhưng nếu chân thành với thách đố của cuộc đời, người ta sẽ nhận ra chỉ trong cái “siêu” thì cái “thực” mới có thể trở nên “chân thực” mà thôi.
Tạm kết
Thời đại bùng phát của không gian mạng đưa con người vào một thách đố cũ và mới… và đó là một thách đố cần thiết, một cách nào đó, để con người có thể phát triển toàn diện, không khác gì những bước biện chứng để hình thành lịch sử như Hégel đã nói.
Không gian mạng là một cuộc chơi “toàn cầu hoá”, nó đưa con người ra biển lớn. Những bước đầu va vấp không phải là lý do để trốn tránh cuộc chơi toàn cầu. Bởi vì, thực ra, không ai có thể đứng ngoài cuộc chơi này.
Tuy nhiên, trong “mối nguy” vẫn có những “cơ duyên”. Nguy và cơ của nhân loại, cuộc chiến sinh tử của kiếp người lại một lần nữa trở nên nóng và gay cấn hơn.
Thách đố lần này là cả một tổng lực của “tính thế gian”. Khả năng tìm lại được thế đứng của con người, thiết nghĩ, chỉ có thể là chiến lược con người, những con người thực sự trưởng thành, những con người vững vàng, không phải theo mô hình của động vật vỏ cứng, nhưng là mô hình của động vật có xương sống.
Chỉ có chủ thể tính với một bề dày giá trị nhân bản chân thực, những giá trị nhân bản Kito giáo, mới có thể làm sáng lên “chân tính” của thực tại, chống lại những thứ giả và ảo rất mạnh và rất tinh tế.
Cuối cùng, cơ may của nhân loại, đức Tin Kito giáo cho chúng ta thấy, chỉ có thể tìm được nơi Chúa. Dĩ nhiên đây không phải là một thứ đức Tin “thiêng liêng”, mà là một dòng chảy của thực tại đang khát mong ơn cứu độ.
Nguyễn Trọng Viễn OP
Vài gợi ý thảo luận
1. Đời sống đức tin Kito giáo trong Giáo hội Việt Nam hiện nay có gắn liền với thực tại (những biến cố và sự kiện thật của cuộc sống) không ?
2. Nếp sống tu trì có giúp bạn sống thực hơn với chính mình và nhận ra thách đố thực nằm nơi chính bản thân của mình không ?
3. Tật “xầm xì” và thái độ “giả hình” trong cộng đoàn tu trì hiện nay như thế nào ?
4. Bạn nghiệm ra “tính chủ thể” như thế nào, thử chia sẻ kinh nghiệm ấy.
5. Nhiều người đã nói : sống trung thực trong nhà dòng là điều không thể được. Bạn thấy nhận xét ấy thế nào ?
6. Có không những hệ quả đảo ngược của cuộc sống hôm nay :
- Phòng khám và phòng thi
- An cư và lạc nghiệp
7. Chia sẻ kinh nghiệm “con biết con cần Chúa” trước những thúc bách buộc ta phải “sống giả”.
8. Bạn có nhận ra tình trạng mất căn tính trong chính bản thân hoặc trong cộng đoàn của mình không ?