Bài 10: Xénophane de Colophon - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Xénophane, có lẽ, sinh khoảng 596 tại thành Colophon, thuộc Tiểu Á.
Chương III
Trường Phái ÉLÉE
Cũng giống như trường phái Pythagore, trường phái Élée không bám vào giác quan như trường phái Ionie, nhưng chỉ thích lý luận. Tinh thần Élée đưa suy tư triết lý càng ngày càng sâu hơn trong lãnh vực "hợp lý"; nhưng cũng càng ngày càng ở "bên trên" cuộc sống thực.
10
XÉNOPHANE DE COLOPHON
(khoảng 540-475)
I. TIỂU SỬ
Xénophane, có lẽ, sinh khoảng 596 tại thành Colophon, thuộc Tiểu Á. Năm 546, miền Tiểu Á thay đổi chủ, sự thống trị của Lydie bị sụp đổ trước sức mạnh của Ba Tư; nhiều người dân Tiểu Á phải tìm nơi lánh nạn, trong số đó có Xénophane. Apollodore cho biết ông nổi tiếng vào năm 540, năm người Phocéens thiết lập miền Élée, vì ông cùng tham dự vào công cuộc ấy. Cuối cùng, có lẽ ông đến ở tại Élée và từ trần tại đó khoảng năm 475.
Xénophane là một thi sĩ của đường phố, một người hát rong, xa quê hương, không nhà cửa; ông là một thi sĩ trào phúng và có nhiều tư tưởng bạo dạn. Người ta còn ghi nhận một sáng tác của ông, đó là những bài thơ bi ca {élégies} và trào phúng {satires}. Xénophane đã đưa đến cho triết lý một bầu khí mới, một tinh thần mới bằng cách chống lại những thần thoại lúc ấy vẫn còn thống trị tại quê hương.
II. TƯ TƯỞNG
1. Tri thức
Xénophane là người, lần đầu tiên trong lịch sử, đã đề cao giá trị của tri thức. Khi đề cập đến phần thưởng của những người thắng cuộc trong các cuộc tranh tài ở Olympe, ông nói: "...nhưng họ không xứng đáng bằng tôi; bởi vì điều tốt đẹp hơn sức mạnh của con người và những con ngựa, đó là sự khôn ngoan của chúng ta". Tuy nhiên, trước cả Socrate, ông cũng là người đầu tiên cho thấy sự khó khăn để đạt đến tri thức đích thực. Dưới ánh sáng khoa "thần học" của ông, Xénophane đặt vấn đề giá trị của tri thức. Ông cho rằng "Các vị thần không mạc khải mọi sự cho con người từ buổi sơ khai, mà với thời gian, cố gắng sưu tầm sẽ cho họ khám phá nhiền bí ẩn hơn".
Do đó, thật là hão huyền khi ai đó tự hào mình có một kiến thức nào là rõ ràng và vững chắc: "Về chính chân lý, không bao giờ một người nào đã biết hay sẽ biết...Bởi vì ngay cả kho một người nào tình cờ nói được một vài điều tuyệt hảo, thì chính người đó cũng không biết. Trong mọi trường hợp, anh ta chỉ đưa ra những ý kiến mà thôi". Về chính những tư tưởng của mình, ông cũng cho rằng "hãy kể những ý kiến đó như tương tự với chân lý".
Xénophane không còn lạc quan về tri thức như những người đi trước. Thái độ của ông rõ ràng xuất phát từ một kinh nghiệm về những sai lầm trong lịch sử; và chính điều đó dạy ông biết cẩn thận trước những suy nghĩ của con người, cũng như nhận ra được sự cao cả của chân lý. Người ta cũng nhận thấy học thuyết của Xénophane thiết yếu mang tính chất bút chiến, là nguồn phát sinh ra tư tưởng biện chứng trong triết học Hy Lạp.
2. Quan niệm về Thần Thánh
Xénophane cho rằng hình ảnh các thần chỉ do người ta đặt ra, người ở đâu thì vẽ hình ảnh các thần theo nét mặt ở đó. Từ đó, ông phác họa những nét căn bản của một tri thức đức thực về thần thánh, một thứ "thần học" của mình, theo những tiêu chuẩn của "tư duy" hợp lý như sau:
* Tiêu cực
Xénophane không chấp nhận việc áp dụng những cách nói của người phàm cho thần thánh. Ông phủ nhận những điều Homère và Hésiode nói về các thần; vì họ mô tả các thần có những tính xấu của con người như: ngoại tình, bội tín....
Ông châm chọc: nếu bò, ngựa, sư tử có tay, biết vẽ và có thể sản xuất ra những họa phẩm như con người thì chúng sẽ vẽ thần thánh giống như chúng, thần của ngựa giống như ngựa, thần của bò giống như bò,... Ông nói "Thượng Đế không giống người ta, cả về hình dung, cả về ý tưởng".
Một lần, ở thành Élée, ông nghe người ta khóc về cái chết của một vị thần, Xénophane la lên: "nếu đó là một vị thần, thì đừng than khóc gì; nếu đó là người, thì đừng đem đồ cúng tế đến".
* Tích cực
Xénophane vạch rõ đường lối hợp lý để quan niệm về Thượng Đế: Ngài bao hàm vạn vật, duy nhất, vượt qua mọi vị thần và mọi người phàm trần. Tư tưởng và hình dáng của Ngài rất khác biệt. Ki bàn về Thượng Đế, phải phân biệt rõ ràng những đặc tính phù hợp và những đặc tính bất xứng.
Thượng Đế hoàn toàn "là thấy, là nghe, là trí, Ngài là linh hồn của thế giới và nâng đỡ vũ trụ, một thần lực ở khắp trong vạn vật, là tính cách duy nhất của vạn vật".
3. Hệ quả triết học
Học thuyết của Xénophane có vẻ là một thứ "thần học" hoặc một thứ triết học về tôn giáo hơn là triết học về hữu thể như trường phái Élée; vì thế, có người muốn xếp ông vào trường phái Pythagore.
Tuy nhiên, một đàng, chính Xénophane là người đã sáng lập ra trường phái Élée. Đàng khác, Xénophane là người đầu tiên đã đặt vần đề về giá trị tri thức; rồi khi tìm cách xác định tính cách siêu việt của các vị thần, Xénophane đã đưa vào triết học một nguyên lý mới để củng cố cho giá trị tri thức, sự hợp lý của lý trí. Mặt khác, người ta cũng thấy, theo bằng chứng của Aristote, chủ trương thần học của Xénophane mang tính cách "hữu thể học" nhiều hơn là "thần học".
Phương pháp của ông là phân định những gì xứng hợp, không tương phản hay đối kháng với bản tính của Thượng Đế hay của "Hữu Thể". Điều này mở đường cho học thuyết thời danh của trường phái Élée, học thuyết về hữu thể của Parménide.
***
Trích văn
{Các câu trích dẫn ở đây được lấy lại từ Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 200-201}.
* Vì mọi người ngay thoạt đầu đã học hỏi từ Homère... {câu 10}
* "Homère và Hésiode đã gán cho các thần tất cả những gì là bỉ ổi như trộm cắp, tà dâm và lường gạt lẫn nhau v.v... y như loài người vậy". {câu 11}
* "Những người người phàm trần tưởng tượng rằng các thần cũng có sinh đẻ như họ, cũng có quần áo, cũng có tiếng nói và hình hài giống như họ". {câu 14}
* "Người dân Ethiopiens thì tưởng tượng các vị thần của họ màu da đen và có mũi cong; còn dân Thraces lại cho rằng: các thần của họ phải có đôi mắt xanh và mái tóc đỏ".{câu 16}
* "Chỉ duy có một vị thần, cao cả nhất trong số các thần và loài người, và Ngài lại không giống với người trần cả về hình hài, cả về tư tưởng".{câu 23}
* "Ngài nhìn tất cả cũng như Ngài suy nghĩ tất cả và cũng như Ngài nghe tất cả". {câu 24}
* "Nhưng không vất vả gì mà Ngài lại thống trị được muôn vật bằng sức mạnh của tinh thần". {câu 25}
* "Và luôn luôn Ngài ngự trị ở duy có một chỗ mà không cần di chuyển chi cả, và Ngài không cần đi đây đi đó làm chi". {câu 26}
***