Bài 13: Mélissos de Samos - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Mélissos sinh ra và lớn lên ở Samos, quê hương của Pythagore. Tuy nhiên, ông là người theo chủ thuyết Parménide và đây là một dấu hiệu cho thấy sự lớn mạnh của chủ thuyết Élée, lan rộng đến tận bờ bên kia của đại Hy Lạp, xâm nhập vào vùng Ionie.
13
MÉLISSOS DE SAMOS
[Thế kỷ V]
I. TIỂU SỬ
Mélissos sinh ra và lớn lên ở Samos, quê hương của Pythagore. Tuy nhiên, ông là người theo chủ thuyết Parménide và đây là một dấu hiệu cho thấy sự lớn mạnh của chủ thuyết Élée, lan rộng đến tận bờ bên kia của đại Hy Lạp, xâm nhập vào vùng Ionie.
Mélissos cũng là hình ảnh tiêu biểu của một triết gia thuộc trường phái Élée trong việc tích cực tham dự vào việc chính trị. Ông là một chính khách và là đối thủ của Périclès. Vào khoảng năm 442, ông điều khiển một hạm đội thủy binh Samos và đã làm tan rã ít nhất một hạm đội của dân Athènes do Sophocle, nhà viết kịch nỗi tiếng, chỉ huy, ngay trong "thế kỷ của Périclès". Sự liên kết giữa triết lý với chính trị là nét thịnh hành của thời đại.
Mélissos là đại biểu cuối cùng của trường phái Élée.
II. TÁC PHẨM
Học thuyết của Mélissos được trình bầy trong tác phẩm "Về Tự Nhiên hay là Về Thực Tại"; tên tác phẩm cho thấy ông coi thế giới tự nhiên chính là hữu thể.
III. HỌC THUYẾT
1. Trung thành và sáng tạo
Mélissos thực sự là một người thuộc trường phái Parménide. Ông có những lối suy tư dựa trên nhưng nguyên tắc của lý trí và không chấp nhận những cách hiểu thông thường của quần chúng.
Ông chấp nhận những điều chính yếu của Parménide, nhưng suy nghĩ lại trên một căn bản mới. Phương pháp của Mélissos là dùng tư duy biện chứng để phê phán các triết gia "vật lý"; rồi tìm cách đưa vào một sự điều chỉnh căn bản. Mélissos là mẫu gương tiêu biểu cho một sự trung thành sáng tạo trong truyền thống triết học Hy Lạp.
2. Quan niệm về hữu thể
Đồng ý với Parménide, Mélissos cũng coi hữu thể là duy nhất, vĩnh viễn, bất biến; hữu thể không bị mất đi và cũng không thể tái tạo được; nó không biết đau đớn và cũng chẳng biết buồn phiền, hữu thể luôn bất biến. Ông cũng đồng ý với Parménide về tính cách vô hạn của hữu thể trong thời gian. [Tuy nhiên, Mélissos không thấy rằng, đúng hơn, Parménide quan niệm hữu thể vượt ngoài thời gian].
Nhưng Mélissos cho rằng hữu thể cũng phải là vô hạn trong "độ lớn"; nếu không, hữu thể sẽ bị giới hạn bởi một một "cái gì" đó; và cái giới hạn hữu thể chỉ có thể là cái trống không, là hư vô đang hiện hữu. Điều này không thể chấp nhận được, vì không thể có không gian trống rỗng bên ngoài hữu thể; cái trống rỗng là cái không có gì hết, và không hiện hữu.
Như thế, với suy tư về không gian, Mélissos có thể tìm thấy những lý chứng chống lại chủ trương của trường phái Ionie. Ông không đồng ý với các triết gia Ionie về nguồn gốc của vũ trụ như một sự hỗn hợp của các yếu tố khác nhau; ông chống lại nguyên lý "tụ-tán" của Anaximène vì hữu thể là thuần nhất, không có khoảng trống, nên không thể có không gian cho các biến chuyển theo kiểu "tụ và tán" được.
Học thuyết của ông chẳng những củng cố thêm cho học thuyết của Parménide về hữu thể, nhưng hơn nữa, người ta ghi nhận rằng, đây là lần đầu tiên trong lịch sử xuất hiện một thứ vô hạn tích cực và hiện thực [actuel].
Ông nói: "Nói chung, không có không gian trống rỗng bởi vì trống rỗng là hư vô. Vì vậy, cái gì đã là hư vô thì không tồn tại và do đó cũng chẳng có vận động. Thực tại [réalité] thì không thể chuyển dịch đi đâu được, bởi vì để có không gian trống rỗng thì thực tại phải rút ra khỏi không gian đó, nhưng thực tại lại là cái toàn bộ đầy ắp thì làm sao mà nó rút ra khỏi không gian được" [1].
Ông phủ nhận tính đa dạng của tự nhiên [như Parménide]; nhưng lại không tán thành tính vô hạn của thế giới như Parménide. Ông cho rằng không có sự khác biệt giữa tính vô hạn về thời gian của hữu thể và tính hữu hạn của không gian hình cầu. Ông khẳng định tính vô hạn của cả không gian và thời gian.
Aristote rất khinh bỉ Mélissos.
***
Chú thích
[1] Trích lại trong Thái Ninh, sđd trang 55.