Bài 15: Anaxagore de Clazomène - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Anaxagore sinh vào khoảng năm 500, tại Claxomène, gần thành Smyrne [ngày nay là Izmir, thuộc Thỗ Nhĩ Kỳ]. Năm 40 tuổi, ông đến Athènes và giảng dạy triết học ở đây. Cho đến lúc này, triết học chỉ phát triển phong phú ở hai đầu của Đại Hy Lạp. Chính Anaxagore là người đưa tư tưởng triết học vùng Ionie vào trung tâm quốc gia và ông là nhà triết học đầu tiên hoạt động ở Athènes.
15
ANAXAGORE DE CLAZOMÈNE
{Khoảng 500-428}
I. TIỂU SỬ
Anaxagore sinh vào khoảng năm 500, tại Claxomène, gần thành Smyrne [ngày nay là Izmir, thuộc Thỗ Nhĩ Kỳ]. Năm 40 tuổi [1], ông đến Athènes và giảng dạy triết học ở đây. Cho đến lúc này, triết học chỉ phát triển phong phú ở hai đầu của Đại Hy Lạp. Chính Anaxagore là người đưa tư tưởng triết học vùng Ionie vào trung tâm quốc gia và ông là nhà triết học đầu tiên hoạt động ở Athènes.
Anaxagore từng là bạn của Périclès, nhà lãnh đạo nổi tiếng của Athènes; nhưng ông không để tâm đến chính trị mà chỉ dồn hết tâm lực để nghiên cứu khoa học, ông coi đó là một cách thức phục vụ quốc gia. Có lần người ta hỏi ông: "Có lẽ nào ông lại không quan tâm đến tổ quốc mình hay sao ?". Ông ngửa mặt lên trời than rằng : "Chớ có nói bậy, chính ta quan tâm đến tổ quốc hơn bất cứ cái gì khác".
Anaxagore còn là một nhà khoa học với những giải thích về thiên nhiên có giá trị. Ông giải thích đúng đắn về nguyệt thực, nhật thực. Ông cho rằng mặt trời là một tảng đá đang cháy, nó bị nung nóng đến mức trắng ra và mặt trăng chỉ lớn bằng mặt đất. Nhưng chính vì những giải thích "duy vật" như thế, Anaxagore bị kết tội là vô luân. Périclès đã cứu Anaxagore và đưa ông đến Lamsaque [Ionie]. Ông từ giã cuộc đời ở đấy vài năm sau. Dân thành Lamsaque đã dựng tượng đài tưởng niệm ông trên quảng trường để tôn thờ tinh thần chân lý.
II. TÁC PHẨM
Theo Diogènes Laerce Tác phẩm của ông cũng mang tên "Bàn Về Tự nhiên", còn lại 20 đoạn với lời văn trau chuốt. Tác phẩm mở đầu với câu : "Vạn vật ở trong trạng thái hỗn độn, sau đó tâm linh [Nous] xuất hiện sắp xếp mọi thứ".
III. HỌC THUYẾT
1. Hữu thể
Cũng như Empédocle, Anaxagore tin rằng vũ trụ là một thực thể bền vững, không có gì được sinh ra hay mất đi. Các hiện tượng sinh tử, thật ra, chỉ do sự phối hợp hay phân tán các nguyên tố căn bản của vũ trụ mà thôi.
Người Hy Lạp nói đến sinh ra và mất đi như vật là dùng từ không chính xác, bởi vì không có vật nào sinh ra cũng như mất đi cả, mà chỉ là sự hỗn hợp hoặc là sự phân chia của những cái đang tồn tại mà thôi. Do đó, cách nói đúng đắn nhất là hỗn hợp và phân chia chứ không nói sinh ra và mất đi" [2]
2. Hạt giống vật chất
Tuy nhiên, khác với Empédocle, ông cho là vũ trụ có vô số những nguyên tố mà ông gọi là "hạt giống" [hay "chủng tử"].
...Chúng ta nên hiểu rằng : trong hết thảy sự vật phức hợp đều bao hàm vô số chủng tử về sống lượng, về các mặt, về chất liệu vạn vật... Những chủng tử này bao gồm đủ các loại hình thức, màu sắc và mùi vị. Con người cũng từ đó mà tập hợp hình thành. Hết thảy những sinh vật có linh hồn cũng đều được tỗ chức hình thành như vậy. [3]
Những nguyên tố này nhỏ bé vô cùng, mắt người ta không thấy, chúng kết hợp với nhau theo những tỷ lệ khác nhau và tạo nên muôn hình vạn trạng của thế giới này.
Nhưng hạt giống này đồng chất với nhau, vì người ta có chia nhỏ chúng đến đâu thì phẩm chất của chúng vẫn y nguyên. Ông lấy ví dụ : chia đôi một con chó thì không thành hai con chó; chặt đôi một thỏi vàng thì hai nữa đó vẫn là vàng.
Mặt khác, ông cũng cho rằng những hạt giống như thế có thể chia nhỏ đến vô cùng. Không bao giờ người ta có thể chia nhỏ đến mức biến chúng thành "không", tức là không tồn tại; vì ông cho rằng "tóc" không thể xuất hiện từ "không-tóc". Thực tại không thể biến thành hư vô và hữu thể không thể xuất hiện từ vô thể.
Những hạt giống này, tự chúng, bất động; chúng cần có một trí tuệ ngoài vũ trụ điều khiển.
3. Tinh Thần
Ông gọi năng lực điểu khiển, bằng cách phối hợp hay phân tán, là Tinh Thần [Nous] hay Trí Tuệ, vốn hoàn toàn tuyệt đối, tinh vi; làm cho vạn vật quay cuồng vô tận. Anaxagore cho rằng bản thân sự vật có sức ỳ, nó không tự mình chuyển động được. Sở dĩ nó chuyển động nhằm tập hợp và phân ly mọi thứ được, đó là do tinh thần tác động. Nhưng theo ông, tinh thần cũng là một dạng vật chất, một dạng vật chất hết sức tinh tế và luôn chuyển động.
Tâm linh [nous] là nguyên nhân điều khiển trật tự và sắp xếp mọi thứ trong động vật cũng như trong toàn bộ tự nhiên. [4]
Tinh thần là một chất rất tinh tế, nhẹ nhàng, thuần khiết. Tinh thần tác động vào mọi vật, kể cả vật lớn vật bé. Tinh thần xếp đặt trật tự cho tất cả mọi vật trong quá khứ, hiện tại và tương lai. Tinh thần tự nó hiện hữu và tồn tại vĩnh viễn. Nó không kết hợp với cái gì hết. Tinh thần là chính nó, tồn tại trong mọi sự vật, mọi con người, mọi vật, cây cối...
Mặc dù lập trường của Anaxagore hơi có khuynh hướng duy vật như thế, Aristote cho rằng ông là người sáng tạo ra quan niệm nền tảng về tinh thần.
Ông cho rằng những sự vật giống nhau là do những "bộ phận đồng loại", sau này Aristote gọi chúng là “Homéomérie”, tạo nên; ví như thịt là những bộ phận đồng loại thịt tạo ra, cá là do những bộ phận đồng loại cá mà ra. Các thức ăn người ta ăn vào, tiêu hóa thành ra các phần trong cơ thể theo nguyên tắc "vạn sự trong vạn sự". Đó là nguồn gốc xa xưa của một câu thơ của Goethe: "Nếu không có một điều gì của mặt trời trong mắt, ta sẽ chẳng bao giờ nhìn thấy mặt trời". Nhưng ông cũng dạy rằng cái khác biệt nhận biết cái khác biệt, bởi vì tinh thần tự bản chất là khác biệt với tất cả những gì còn lại của mọi sự vật.
Đây cũng là lần đầu tiên trong lịch sử triết học tây phương, tinh thần được coi như một sức mạnh năng động và quyết định trật tự của thế giới, thay vì đặt sức mạnh trong những thế lực đối nghịch như tình yêu và hận thù.
4. Thiên văn
Anaxagore còn đề cập đến nguồn gốc vũ trụ. Ông cho rằng các thiên thể hình thành là do trạng thái hỗn độn ban đầu, xoay quanh theo kiểu xoáy trôn ốc mà ra. Mặt trời là vật chất đang cháy và chỉ lớn hơn vùng đất Péloponèse. Trên mặt trăng có người ở và có núi, có hang sâu... [5]
IV. KẾT
Aristote nói Anaxagore là người đề xướng triết học tinh thần. Tuy vậy, chính Anaxagore đã mở đường cho Démocrite dấn sâu hơn vào phạm vi vật chất.
Chú thích
[1] Có tài liệu nói lúc ông 20 tuổi.
[2] "Bàn Về Tự Nhiên", D. 17; trích lại trong Hà Thúc Minh, Sđd, tr. 41.
[3] "Bàn Về Tự Nhiên", D. 4; trích lại trong Hà Thúc Minh, Sđd, trang 40.
[4] Diogène Laerce, Q. 2, chương 3, 5-13, D 1; trích lại trong Hà Thúc Minh, Sđd, trang 41.
[5] Diogène Laerce, Q.2, chương 3, 5-13,D1; trích lại trong Hà Thúc Minh, Sđd trang 41.