Bài 23: Platon (P3)- Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Tư tưởng tôn giáo của Platon không rõ ràng. Nhưng chắc chắn là ông tin nhận Thượng Đế và tinh thần tôn giáo thấm nhuần tất cả các tác phẩm của Platon. Trong quyển "Les Lois", Platon nói : "triết lý nhất thiết là tôn giáo". Platon lên án gay gắt những người vô tín ngưỡng cũng như những người có niềm tin sai lạc về các thần thánh.
III. QUAN NIỆM VỀ THƯỢNG ĐẾ
Tư tưởng tôn giáo của Platon không rõ ràng. Nhưng chắc chắn là ông tin nhận Thượng Đế và tinh thần tôn giáo thấm nhuần tất cả các tác phẩm của Platon. Trong quyển "Les Lois", Platon nói : "triết lý nhất thiết là tôn giáo". Platon lên án gay gắt những người vô tín ngưỡng cũng như những người có niềm tin sai lạc về các thần thánh.
Với những người vô tín ngưỡng, ông minh chứng sự hiện hữu của Thượng Đế bằng niềm tin của tòan thể nhân loại và sự tuần hoàn trật tự của vũ trụ. Ông cho rằng trong trật tự của vũ trụ có một "nghệ thuật", qua đó ta có thể nhận ra Thượng Đế.
Ông kể ra những thái độ sai lạc về thần thánh như sau : tưởng rằng các thần không chú ý gì tới con người; có thể làm hòa với các thần bằng việc cúng tế và cầu nguyện; chấp nhận những chuyện tục tĩu của các thần.
Platon tin rằng rằng mọi sự vật đều thấm nhuần thần thánh. Ông không chấp nhận một thứ vật lý học sai lạc, coi vũ trụ như một bộ máy vĩ đại. Platon cho rằng vũ trụ có một linh hồn cao siêu; vũ trụ được các thần sắp đặt tương tự như một người chơi cờ tướng.
Người ta có thể chấp nhận giải thích của Robin về quan niệm Thượng Đế của Platon như sau [8]:
- Trên hết là Thiên Chúa, Ngài là Đấng "sống động tự nội".
- Kế đến là Thần Tạo Hóa (Démiurge), Đấng đã làm nên vũ trụ.
- Rồi đến Linh Hồn Vũ Trụ hay các "thần hữu hình"...
1. Thiên Chúa
Về Thiên Chúa, quan niệm của Platon không rõ ràng lắm. Ông dè dặt trong việc lựa chọn từ ngữ nói về Thượng đế. Không thấy triết gia xử dụng danh từ Théos; trong cuốn "République" Platon nói đến việc chiêm ngưỡng thế giới Siêu Việt, để thừa nhận và kính bái "Vầng Nhật Quang Minh". Ông không biết gọi bằng danh từ nào thích hợp hơn là danh từ "Thiện".
Khi về già, Platon trình bầy một số đặc tính của Thượng Đế như Công Chính hoàn toàn, Thông Minh tuyệt vời. Thượng đế là Thiện hảo mà cũng là trí năng sáng suốt. Ngài là ý tưởng mà cũng là nguồn hạnh phúc vô tận.
Platon không cho ta biết Thượng đế có quan tâm tới hạ giới hay không . Có lẽ triết gia có một quan niệm về một Thượng Đế hoàn toàn siêu việt, nên việc tạo dựng vũ trụ dành cho Thần Tạo Hóa. Mặt khác, Platon cũng không cho chúng ta thấy rõ Thượng đế có phải là một Ngôi vị hay chỉ là một thứ tiềm lực của vũ trụ.
2. Thần Tạo Hóa
Platon cho rằng vũ trụ này được hình thành do Thần Tạo Hóa (Démiurge). Thần Tạo hóa sử dụng hai yếu tố để làm nên vũ trụ :
* Thế giới của những ý niệm vĩnh cửu
* Chất liệu chưa có hình thù, nhưng có khả năng tiếp nhận những mô thể mà Thần ban cho.
Thần Tạo Hóa lấy mẫu nơi các ý niệm vĩnh cửu để làm ra thế giới. Thần Tạo Hóa ban cho thế giới một linh hồn vũ trụ, nó ở khắp nơi và làm cho vũ trụ sinh động như một vật sống động. Rồi Thần Tạo Hóa còn làm ra bốn loại khác, đó là : Thần thánh; các loài chim; các loài cá; và các vật sống động trên mặt đất, trong đó có con người.
IV. Vũ TRỤ QUAN
1. Hai thế giới
Lý thuyết của Platon đã mang lại một sự phân biệt thành hai thế giới : thế giới ý tưởng và thế giới khả giác. Thế giới lý tưởng là kiểu mẫu cho mọi sự vật ở trần gian. Hai thế giới vẫn có liên lạc mật thiết; nhưng thượng giới chiếm ưu thế hơn, vì là kiểu mẫu và lý cứu cánh của hạ giới.
Người ta gọi khuynh hướng của Platon là "nhị nguyên" và Nietzsche tố cáo khuynh hướng nhị nguyên của Platon đã đè nặng trên thế giới tây phương như một lời nguyền rủa. Người ta cho rằng sự phân biệt của Platon là một công việc vô ích.
2. Vấn đề sáng thế
Vũ trụ này là công trình của Thần Tạo Hóa (Démiurge). Triết gia hình dung công tác của Đấng Hóa công theo cách thức người thợ gốm : nhìn mẫu mã nơi các ý tưởng và dùng vật chất để nắn nên muôn vật. Vũ trụ thành hình như thế không phải là do một công trình sáng tạo từ hư vô, vì trước đó, vật chất vẫn có. Người Hy lạp thực sự không có quan niệm sáng thế như tinh thần Do Thái Kitô giáo.
Hơn nữa, tuy vật chất chỉ là nguyên liệu, nhưng Platon cũng cho rằng thần Tạo Hóa đã gặp nơi vật chất một trở lực đáng kể: vì tuy kiểu mẫu là tốt đẹp và hoàn hảo, vì "Thượng Đế tốt lành và từ nguồn thiện hảo chỉ xuất hiện ra những điều thiện mà thôi"; nhưng Thần Tạo Hóa, đụng phải trở lực của vật chất, chỉ tạo nên được những sự vật có nhiều khuyết điểm. Vật chất là một thử thách đối với quyền lực của Thần Tạo Hóa.
Chú thích
[8] Xc. Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 193-194.