Bài 24: Aristote (P6) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Aristote định nghĩa con người là một "sinh vật chính trị"; nghĩa là bản chất của con người là sống đời sống xã hội. Con người mà không có đời sống xã hôi thì không còn là con người và không thể sống tốt như một con người đích thực. Trong cuốn Politique, ông chứng minh rằng: đời sống xã hội là một điều kiện cần thiết cho con người; và đời sống luân lý cũng chỉ là một phần của lãnh vực chính trị mà thôi.
F. CHÍNH TRỊ
1. Cá nhân và xã hội
Aristote định nghĩa con người là một "sinh vật chính trị"; nghĩa là bản chất của con người là sống đời sống xã hội. Con người mà không có đời sống xã hôi thì không còn là con người và không thể sống tốt như một con người đích thực. Trong cuốn Politique, ông chứng minh rằng: đời sống xã hội là một điều kiện cần thiết cho con người; và đời sống luân lý cũng chỉ là một phần của lãnh vực chính trị mà thôi.
Để con người được hạnh phúc, cần phải tạo nên một xã hội tốt đẹp, đầy tình huynh đệ và là mối dây thắt chặt mối tình đồng loại. Trong viễn ảnh nầy, quyền lợi xã hội phải được đặt trên quyền lợi cá nhân. Tuy nhiên, không có xung khắc ít là trên nguyên tắc, vì cứu cánh của xã hội là đem hạnh phúc cho mỗi người.
2. Tổ chức xã hội
Khác với Platon, Aristote cho rằng, trong xã hội, gia đình là một cơ cấu căn bản. Trong gia đình, gồm chồng, vợ, con cái, nô lệ; mỗi người cần sống đúng với tư cách của mình. Aristote cho rằng có một sự bất bình đẳng tự nhiên giữa con người. Ông quan niệm nếp sống gia đình giống như việc tổ chức một xã hội, trong đó, người chồng là vua, có toàn quyền với vợ con. Phụ nữ là những người chưa có đủ lý trí; bản tính người nữ thua kém người nam; họ giữ Vai trò nội trợ, săn sóc con cái; họ được góp ý kiến với chồng nhưng không được quyết định hay lãnh đạo thay chồng.
Người nô lệ, là những con người mọi rợ, không biết suy tư và không có ý chí độc lập; cho nên, theo lẽ tự nhiên, họ phải phục tùng người tự do. Xã hội phải có những người phục vụ trong công việc tay chân để có những người rảnh rang mà suy nghĩ và chiêm ngắm. Aristote xác định rằng : tình trạng nô lệ là một sự kiện tự nhiên !
3. Thể Chế chính trị
Aristote xếp các thể chế chính trị vào ba loại, dựa theo tiêu chuẩn số người lãnh đạo :
- Thể chế Quân Chủ (la monarchie) ; quyền bính nằm trong tay một cá nhân.
- Thể chế Quí Tộc (L' Aristocratie) ; quyền bính nằm trong tay một nhóm người.
- Thể chế Cộng Hòa (La République); quyền bính thuộc về tất cả mọi người công dân.
Cả ba loại chính thể đều có thể tốt và xấu. Đối với một hoàn cảnh riêng biệt của một xã hội nào đó, có thể chế độ quân chủ sẽ tốt; và với hoàn cảnh khác, thì chế độ Cộng Hòa lại tốt hơn... Ngược lại, mỗi loại chế độ cũng có thể trở nên suy đồi. Một thể chế là tốt khi nó phục vụ công ích; ngược lại, nó là xấu khi chỉ phục vụ cho quyền lợi riêng tư. Aristote có khuynh hướng thiên về một thể chế dung hòa; trong đó mức độ trung dung vẫn là tiêu chuẩn thích hợp nhất.
4. Việc giáo dục
Tổ chức xã hội cần phải có một chính sách giáo dục thích hợp, cả về phương diện tinh thần cũng như thể xác, tạo nên những người công dân có "một tinh thần lành mạnh trong một thân xác tráng kiện" (mens sana in corpore sano).
Hai nguyên tắc căn bản trong chính sách giáo dục là :
* Cung cấp một nền văn hóa tổng quát, nhằm nâng cao dân trí của đại chúng, để tạo nên những con người công dân lành mạnh; chứ không phải chỉ nhằm tạo ra những con người đặc biệt.
* Tránh những hoạt động máy móc; trau dồi những hoạt động của nghệ thuật tự do như văn chương, âm nhạc, hội họa.
IV. KẾT LUẬN
Aristote quả là một triết gia lỗi lạc. Kiến thức của ông bao quát gần như mọi vấn đề của thời đại; và hiểu biết nào cũng sâu sắc.
Điều đó được chứng minh trong thực tế của lịch sử. Những đợt du nhập sách của Aristote vào thế giới Trung Cổ đã tạo nên những đợt sóng lay động cả thế giới tây phương. Tuy nhiên, chúng ta cũng biết rằng tư tưởng của Aristote cũng bị "khúc xạ" nhiều theo các thời đại ấy.
Khác sự bay bổng trong cách thức diễn đại như Platon, Aristote là một người hình thành nên những "khoa học" với tính cách rõ ràng chính xác. Aristote được kể như người đầu tiên đã xác định môn khoa học thiên nhiên và sinh vật học; trong lãnh vực triết học ông là người sáng tạo ra môn Luận lý học và đặt những nền móng sâu đậm cho khoa siêu hình học...
Lời của Boutroux nhận xét có lẽ không phải là quá đáng:
"Nếu quả thực đôi khi thiên tài của một dân tộc thể hiện trong một số người, và mọi người khác như tiềm thể tìm gặp được tận điểm và sự hoàn tất của mình nơi tinh thần quảng bác, mạnh mẽ đó như là hiện thể và sự hoàn hảo, thì Aristote, hơn bất cứ ai khác, là một con người như vậy; nơi Aristote, thiên tài triết lý của Hy Lạp tìm được một sự diễn tả phổ quát và hoàn hảo. Vì thế, chúng tôi đề cập đến thời đại này không phải chỉ như tư tưởng của một cá nhân, dù cũng đã là đáng kể, mà còn như chính tinh thần của Hy Lạp, đạt tới cao điểm và tầm vóc vĩ đại về phương diện trí thức" [6]
Chú thích
[6] Trích lại trong Thonnart, Sđd, p.83.