Bài 24: Aristote (P7) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
"Không có sự gì, ngoài những cá thể. Và cá thể đông vô số, như vậy làm gì thu thập được một kiến thức về vô số cá thể? Chúng ta chỉ biết các sự vật dưới một phương diện duy nhất và đồng nhất của chúng mà thôi, và nhờ chúng cùng có một đồng điểm với nhau.
TRÍCH VĂN
I/ KHOA HỌC CHỈ NHẰM CÁI TỔNG QUÁT (A)
"Không có sự gì, ngoài những cá thể. Và cá thể đông vô số, như vậy làm gì thu thập được một kiến thức về vô số cá thể? Chúng ta chỉ biết các sự vật dưới một phương diện duy nhất và đồng nhất của chúng mà thôi, và nhờ chúng cùng có một đồng điểm với nhau.
Nhưng nếu có sự gì ngoài cá thể, đó chỉ có thể là những giống hoặc gần hoặc xa cá thể. Ta đã chứng minh rằng: sự kiện ấy không có được...
Vậy nếu không có gì ngoài những cá thể, thì không có gì có thể hiểu biết được, mọi hữu thể đều thuộc lãnh vực khả giác... Không thể có một khoa học nào được, ngoại trừ khi ta đồng hóa khoa học với cảm giác. Cũng không có gì là trường cửu và bất biến, vì mọi hữu thể khả giác có thể bị tiêu diệt và thay đổi luôn."
II/ NGUYÊN NHÂN (A)
"... Nguyên nhân hiểu theo bốn nghĩa. Thứ nhất, ta hiểu nguyên nhân là cái cốt yếu. Thứ hai, nguyên nhân là vật liệu, hay nòng cốt. Thứ ba, là nguyên lý cử động. Thứ tư, nguyên nhân là cứu cánh...
Theo nghĩa đầu tiên, người ta gọi nguyên nhân là vật liệu dùng để chế tạo vật gì: đồng là nguyên nhân của pho tượng, bạc là nguyên nhân của cái chén... Theo một nghĩa khác, nguyên nhân tức là hình thức, bản chất của vật gì... Nguyên nhân còn là nguyên do chủ động... Người cha là nguyên nhân của đứa con. Nguyên nhân cũng là mục đích; ví dụ: sức khỏe là nguyên nhân của sự đi dạo. Tại sao đi dạo ? Ta trả lời, để mạnh khỏe... "
(a: SIÊU HÌNH)
III/ ĐỨC TÍNH LÀ MỘT TẬP QUÁN
(ĐẠO ĐỨC HỌC tặng NICOMAQUE)
"Đức tính có thể hiểu theo hai quan điểm: kết quả của trí năng và sản phẩm của phong tục. Theo quan điểm thứ nhất, đức tính có thể đem dạy cho người khác được... vì đó, cần phải có thì giờ và kinh nghiệm. Nhưng theo quan điểm thứ hai, đức tính do Êthos mà ra (phong tục hay tập quán)... Chúng ta thấy rõ ràng: không có một đức tính luân lý nào trong chúng ta do thiên nhiên trực tiếp cung cấp cho ta, bởi vì tập quán không thể thay đổi thiên nhiên được. Theo luật thiên nhiên, hòn đá cứ rơi xuống đất, và không bao giờ đổi hướng rơi, dầu cho người ta cố tung lên không trung ngàn lần đi nữa. Tắt một lời, không thể dùng thói quen để sửa đổi những khuynh hướng tự nhiên được. Cho nên, đức tính trong ta không phải là do thiên nhiên, cũng không nghịch với thiên nhiên. Nhưng thiên nhiên giúp ta thu thập đức tính và nhờ thói quen, đức tính có thể trở thành hoàn hảo hơn... Thực hành là phương thế quan trọng để thu thập kiến thức: nhờ xây nhà, người ta trở thành người thợ nề; nhờ chơi đàn, người ta trở thành nhạc sĩ; cũng thế, nhờ tập sự điều độ, người ta biết ăn ở điều độ, nhờ làm những việc anh dũng, người ta trở nên can đảm...
Tắt một lời, tập quán do sự lập đi lập lại một công việc nào đó, và do đó phải hành động theo một đường lối nhất định, vì các tập quán đều lệ thuộc vào những đường lối đó. Cho nên, tập mình cho quan niệm làm theo một đường lối, ngay từ lúc còn nhỏ, không phải là điều không cần thiết; trái lại, đó là một điều rất quan trọng hay nói đúng hơn, đó là điều cốt yếu.".
IV/ NHÀ ĐỘC TÀI (CHÍNH TRỊ)
"Đây là những phương thế độc tài: đàn áp mọi thế lực ưu tú, loại bỏ người có thiện chí, cấm chỉ các yến tiệc và hội họp, cấm chỉ những lớp học tập và những gì mở trí con người..., cản trở những cuộc giải trí và mọi cuộc tiêu khiển tập thể; cố cô lập hóa dân chúng... Hơn nữa, theo dõi từng cử chỉ của người dân, không cho họ ra ngoài thành, để dễ dò xét họ, bắt buộc họ phải sống đê tiện và trong bầu khí sợ sệt luôn: đó là những phương thế được xử dụng nơi dân Ba Tư và các dân man di, phương thế độc tài để đạt tới mục tiêu duy nhất.
Nhưng còn những phương thế khác : biết mọi dự luận, mọi hành động trong dân chúng, có những tên gián điệp, như những phụ nữ mà dân thành Syracuse gọi là những bà mách lẻo. Cho người len lõi vào những nơi hội họp để nghe ngóng tin tức, vì nếu sợ tình báo, người ta sẽ dè dạt hơn, còn nói lên, thì các người khác sẽ làm thinh. Gieo chia rẽ và chụp mũ giữa dân chúng. Tạo bầu khí bất hòa trong giới thượng lưu, xách động quần chúng chống đối họ.
Tóm lại, ta có thể xếp vào ba hạng chính, những mục tiêu thường xuyên của nhà độc tài: trước hết, làm cho dân chúng suy đồi, như thế, dân không còn sức mưu đồ gì nữa; tiếp đến, gây nghi ngờ giữa dân chúng, vì bao lâu dân còn đoàn kết được, thì khó bề độc tài được...; sau hết, làm cho dân chúng ra suy nhược và nghèo khổ, vì không thể làm gì được, hay hủy diệt độc tài, khi không có phương tiện thích nghi.".