Bài 29: Thuyết khắc kỷ (P4) - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Zénon de Citium (322-264 tcn) đã sáng lập học thuyết Khắc Kỷ vào khoảng năm 300 tcn. Zénon cùng với hai đồ đệ là Cléanthe và Chrysippe được kể là những nhà sáng lập chủ thuyết Khắc Kỷ. Trong thời kỳ này, học thuyết khắc kỷ còn chịu nhiều ảnh hưởng của các triết gia cổ điển.1. ZÉNON DE CITIUM (340 tcn - 264 tcn)
IV. QUÁ TRÌNH LỊCH SỬ CỦA HỌC THUYẾT KHẮC KỶ
A. CHỦ NGHĨA KHẮC KỶ THỜI ĐẦU
Zénon de Citium (322-264 tcn) đã sáng lập học thuyết Khắc Kỷ vào khoảng năm 300 tcn. Zénon cùng với hai đồ đệ là Cléanthe và Chrysippe được kể là những nhà sáng lập chủ thuyết Khắc Kỷ. Trong thời kỳ này, học thuyết khắc kỷ còn chịu nhiều ảnh hưởng của các triết gia cổ điển.
1. ZÉNON DE CITIUM (340 tcn - 264 tcn)
Zenon thành Citium (thuộc đảo Chypre) sinh năm 340 tcn trong một gia đình làm nghề thương mại. Có lẽ ông hành nghề thương mại trong một thời gian, nhưng bị thất bại trong một chuyến đI buôn nên ông bỏ sang thành Athènes năm 310. Tại đây, trong vòng 10 năm, ông học với Cratès de Cynique, với Stilpon và với Polémon; qua nhưng vị thầy này, Zénon liên hệ với những triết gia phái Mégare, trường Académie, những trường y khoa và môi trường sémites. Stilpon và Diodore Cronos, là những triết gia thuộc phái Mégare, dạy cho ông biết từ bỏ những suy tư tranh luận cũng như những ý tưởng theo kiểu Platon. Những triết gia Khuyển Nho, ảnh hưởng trong trường Académie, như Xénocrate và Polémon, thì lại dạy ông biết rằng việc thực hành khổ chế và từ bỏ suy tư có thể dẫn tới chân lý và nhân đức, tạo cho tâm hồn có được có được một thái độ điềm nhiên; đó là điều kiện để đạt được hạnh phúc và sự thiện tối cao. Những y sĩ như Dioclès de Karystos thêm cho ông những tư tưởng của héraclite và Pythagore, làm nền tảng cho phần vật lý học của phái Khắc kỷ sau này. Sau cùng, chính những môi trường văn hóa Sémites giúp cho Zénon có được cái nhìn về Thượng Đế khác hẳn với truyền thống Hy Lạp: Thượng Đế được quan niệm như một người thợ tác tạo nên thế giới, bảo tồn và có một mối liên hệ thân tình với thế giới. Con người được kêu gọi sống cùng Thượng Đế và cộng tác với Ngài, bằng cách chấp nhận những gì ý định của Ngài (Raison Divine) đối với thế giới và với lý trí của mình. Tất cả những nguồn ảnh hưởng đó được nhìn thấy rõ nét trong học thuyết Khắc Kỷ thời đầu.
Zénon mở một trường học tại Athènes. Đồ đệ ngày càng đông, danh tiếng của ông lan rộng. Những người kế nghiệp Zénon đã bổ xung thêm, triển khai và quảng bá học thuyết Khắc Kỷ rộng rãi hơn. Thành Athènes tôn trọng ông như một nhân tài. Ông mất năm 264 tcn.
2. CLÉANTHE
Cléanthe người thành Troade, là một lực sĩ; ông điều khiển trường từ 264 tcn đến 232 tcn.
3. CHRYSIPPE
Chrysippe de Soles sinh tại Cilicie, là một nhà biện luận. Ông điều khiển trường từ năm 232 tcn đến 204 tcn và được coi là "người sáng lập thứ hai" của trường phái Khắc Kỷ. Những nỗ lực của Chrysippe, không phải chỉ là lập lại tư tưởng của thầy, nhưng là một sự sáng tạo phong phú và tích cực, đã thiết lập nên nền tảng của triết học Khắc Kỷ. Plutarque nghi nhận (Contradictions, ch. IX) rằng Chrysippe đã giúp chúng ta bước vào lãnh vực huyền nhiệm của thần học, vì học thuyết của ông mang một tính cách tôn giáo riêng biệt; điều này đã biểu lộ rõ ràng nơi Sénèque, Marc-Aurèle và Épictète.
4. NHỮNG TRIẾT GIA TIẾP NỐI
Ban đầu các triết gia khắc kỷ quan tâm đến nhiều vấn đề thời đại và dấn thân vào lãnh vực chính trị; chẳng hạn
- Persée de Citium, người sáng lập ra phương pháp giải thích theo ẩn dụ; cùng với Aratus de Soles, người đã áp dụng cuốn Phéniomèmes của Euxode de Cnide thành thơ phú, hai người ngày đã là "đại sứ thường trực" của trường phái bên cạnh vua Macédoine la Antigone Gonatas.
- Sphérus du Bosphore, cùng với thông thái Eratosthènes de Cyrène đại diện cho trường phái bên cạnh vua Ptolémée III là Évergète; rồi bên cạnh vua Cléomène de Sparte.
- Diogène de Babylone (240-210), đồ đệ của Chrysippe và là thầy của một số triết gia khắc kỷ như Apollodore de Séleucie, Boethus de Sidon, Posidonius (135-51 tcn), Antipater de Tarse (+ 136); ông cùng với Carnéade và Critolaus thuộc trường phái Tiêu Dao (trường phái của Aristote) là thành viên của đoàn sứ giả do dân Athènes cử đi đến Roma vào năm 156-155, để xin miễn tiền phạt vì đã tàn phá Orope.
Trong khi đó, bên trong trường phái cũng có những khuynh hướng khác biệt nhau; một bên thì muốn gìn giữ tinh thần của vị sáng lập cách nguyên tuyền; bên kia lại muốn dung hóa với những khuynh hướng mới.
Dần dần, những người thụ huấn với trường phái khắc kỷ cũng lao vào nhiều lãnh vực khác như văn phạm, hùng biện, khoa học.... Mặc khác, vì có nhiều chống đối của phái hoài nghi, phái tân-Académie, cũng như Plutarque, Galien, phái Bình Chú thuộc trường phái Aristote, nên học phái Khắc Kỷ cũng không ngừng biến đổi, khiến người ta khó có thể có một cái nhìn xác thực và thống nhất và trường phái này.