Bài 5: Anaximandre de Milet - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Theo Hipolyte, giám mục Roma, Anaximandre sinh khoảng năm 610. Nhà sử học Apollodore cho ta biết ông qua đời vào năm 64 tuổi, nghĩa là vào khoảng năm 547.
5
ANAXIMANDRE DE MILET
(khoảng 610 - 547)
I. TIỂU SỬ
Theo Hipolyte, giám mục Roma, Anaximandre sinh khoảng năm 610. Nhà sử học Apollodore cho ta biết ông qua đời vào năm 64 tuổi, nghĩa là vào khoảng năm 547. Theo Théophraste, ông là môn đệ và đồng nghiệp của Thalès. Người ta truyền tụng rằng ông là người đã hướng dẫn một nhóm người đến định cư tại bờ biển Hắc Hải, lập nên thành Apollonie. Ông cũng là người chứng kiến sự tàn phá của người Ba Tư đối với các đô thị Hy Lạp vào năm 546.
Anaximandre là một người có đầu óc khoa học, ông nổi tiếng vì đã thiết lập một bản đồ phân ranh giới biển và lục địa của những miền đất đã được biết. Ông là người đã sáng chế ra đồng hồ mặt trời (cadran solaire = nhật quỹ; hay Gnomon) [1] và đặt tại thành Sparte; ông còn là người đã khám phá ra đường Hoàng đạo (Zodiaque) là một đường xiên.
Anaximandre còn là tác giả một khảo luận mang tên "Về Thiên Nhiên" [2] và được coi như người sáng tạo ra khoa học tự nhiên của Hy lạp; đồng thời cũng là người khởi đầu cho môn khoa học địa lý.
II. TƯ TƯỞNG
Về phương diện triết học, Théophraste viết về Anaximandre như sau:
Anaximandre, người đô thị Milet, con trai của Praxiade, là người đồng hương và đồng nghiệp với Thalès, có nói rằng :
Nguyên nhân chất thể (la cause matérielle) và nguyên tố căn bản (l' élément premier) của vạn vật là bất định (apeiron = l' infini). Như thế ông là người đầu tiên đã gọi nguyên nhân chất thể bằng tên đó. Ông tuyên bố không phải nước hay các yếu tố được công nhận, mà là một bản thể (substance) khác hẳn những yếu tố đó; bản thể này bất định, và từ bản thể này mà tất cả trời đất và mọi thế giới phát sinh.
Ông nói rằng bất định luôn luôn tươi trẻ (toujours jeune) và bao trùm mọi thế giới.
Và các sự vật trở về nơi nó đã phát sinh "như đã được sắp xếp; bởi vì các sự vật đó phải bồi thường và thỏa mãn lẫn nhau, vì sự bất chính đối với nhau, theo thời gian đã hoạch định", bởi vì ông đã nói về điều đó với những từ ngữ có phần thi vị.
Và ngoài ra, còn có một chuyển động vĩnh cửu, từ đó phát sinh ra mọi thế giới.
Ông không cho rằng nguồn gốc các sự vật do một thay đổi chất liệu nào đó, nhưng ông nói rằng: những điều đối nghịch nhau trong một căn bản (substratum), tức là những vật thể vô hạn, đã được phân chia ra [3]
Theo đoạn văn này, có thể ta tạm xác định một vài tư tưởng của Anaximandre như sau:
1. "Bất định" là nguyên tố căn bản
Anaximandre không chấp nhận lập trường của Thalès. Ông cho rằng nếu một nguyên tố đã được xác định thì không thể biến thành các chất khác nữa; vì như thế có nghĩa là một chất liệu xác định nào đã lấn lướt hoàn toàn các chất liệu khác. Do đó, nguyên tố căn bản của vũ trụ không thể là "nước" hay một chất liệu xác định nào. Ông cho rằng căn nguyên của mọi sự vật phải là một chất bất định (apeiron), đó là một thứ vô hạn chưa được xác định (un sorte d' infini indéterminé) làm nền tảng cho mọi hình thái và có thể thu nhận thiên hình vạn trạng các hình thái khác nhau.
"Bất định" (Apeiron) có nghĩa là "bất định", "bất xác"; và cũng có thể có nghĩa là "không bị giới hạn" (illimité). thật khó mà biết được "bất định" của Anaximandre là "vật chất" hay là một yếu tố "huyền nhiệm", thần linh nào. Tuy nhiên, theo những điều được mô tả, "bất định" của Anaximandre có tính cách vĩnh cửu, không sinh ra cũng không mất đi; không có bắt đầu và không có kết thúc; "bất định" luôn chuyển động không bao giờ ngừng nghỉ. Chính trong chuyển động này mà vũ trụ muôn loài đã được hình thành; những tính chất như thế khiến ta không thể nào coi bất định là một nguyên tố vật chất có tính chất vật lý như chúng ta hiểu ngày nay.
2. "Bất định" là nguồn gốc mọi sự
Anaximandre cho rằng "bất định" luôn "tươi trẻ"; nó là yếu tố làm phát sinh ra tất cả thế giới nhưng không bị hạn hẹp vào trong một yếu tố nào. Bất định cũng là nơi mà mọi vật lại sẽ trở về. Vì thế, "bất định" là cái bao hàm tất cả và không bị giới hạn vào trong một chất liệu cụ thể nào. Bất định là một kho dự trữ vô tận và có khả năng biến hóa nên thế giới. Bất định là cái "bất diệt" giữa một thế giới sinh hoá không ngừng. Như thế, bất định phải là vô hạn; nếu không thì cuộc biến hóa của vũ trụ cũng sẽ có giới hạn.
Quan niệm của Anaximandre về một "vô định thể" là nguồn gốc mọi loài, quan niệm đó vượt xa hơn lối quan niệm về một "nguyên tố vật chất" của Thalès hay của Anaximène sau đó; và lập trường của ông khá gần với quan niệm Thượng đế "huyền nhiệm" về sau. Phải công nhận rằng, trong thời đại ấy và cả trong thời đại chúng ta, quan niệm này khá độc đáo.
3. Định luật của biến chuyển
Định luật của cuộc biến chuyển, trước hết là sự "phân chia" (séparation) trong bất định; từ đó các chất liệu khác nhau đã được hình thành. Trước tiên là "cái nóng" được phân chia ra khỏi cái lạnh; rồi đến nước, đất, khí lửa... cũng được phân chia và tách rời khỏi nhau.
Ông đã nói "một cách thi vị" rằng "các sự vật đó phải bồi thường và thỏa mãn lẫn nhau, vì sự bất chính đối với nhau..."; có lẽ Anaximandre đã trực giác được một tính cách đối lập trong vũ trụ; vũ trụ có nóng và có lạnh, có khí và có nước, có ánh sáng và bóng tối... chính tính cách đối lập đó tạo nên những thay đổi trong thế giới.
Tuy nhiên, Anaximandre coi tính cách đối lập đó là một sự "bất chính"; và tính cách bất chính này sẽ được "bồi thường" lại trong một chung cuộc hoàn hảo: "Và các sự vật trở về nơi nó đã phát sinh như đã được sắp xếp; bởi vì các sự vật đó phải bồi thường và thỏa mãn lẫn nhau, vì sự bất chính đối với nhau, theo thời gian đã hoạch định". Cách mô tả vũ trụ như thế, có lẽ, vừa là phỏng theo thế giới con người, vì công chính (Dikè) là qui tắc căn tảng của đời sống đô thị; vừa cho thấy một sự duy nhất trong tất cả vũ trụ. Như vậy, Anaximandre rõ ràng muốn đi xa hơn những bài học khôn ngoan có tính cách thực tế trong cuộc sống hằng ngày; ông vừa trình bầy một định luật bao trùm tất cả vạn vật; lại vừa thâu tóm tất cả "lịch sử" vào một qui luật "tất yếu" chi phối tất cả "theo thời gian đã hoạch định".
4. Vũ trụ biến hóa
Anaximandre cũng cố gắng đưa ra một mô hình về vũ trụ, theo đó, lửa làm nên một bầu lớn bao bọc tất cả mọi sự. Trời là những vòng tròn khí, có những ngõ mở, nhờ đó, chúng ta có thể nhận thấy bầu lửa bao quanh, dưới hình thức những tinh tú. Dưới bầu trời là nước và đất. Những sinh vật phát sinh từ chất "bùn non" của trái đất.
Trong quan niệm này của Anaximandre, chúng ta thấy ông đã có quan niệm về vũ trụ hình cầu. Ông còn cho thấy tư tưởng của mình về một thứ "tiến hóa luận", theo đó, sự sống xuất phát từ đại dương; con người được sinh ra từ một loài cá....
KẾT
Jaspers ghi nhận rằng Anaximandre đã có một trực giác siêu hình. Trực giác này của ông có vẻ "sâu xa" hơn, nhờ yếu tố "bất định"; và có vẻ rộng rãi hơn khi ông trình bầy một qui tắc biến chuyển của tất cả vạn vật.
Từ bước chân ban đầu của Thalès, quả thật triết học đã mau chóng chứng tỏ sức năng động ghê gớm của nó.
*****
Chú thích:
[1] Có lẽ do người Chaldéens sáng tạo ra.
[2] Anaximène cũng được coi là tác giả tập sách ấy.
[3] Dựa theo bản tiếng pháp, trích lại Trong Lê Tôn Nghiêm, Sđd, tr 51-52.