Bài 6: Anaximène de Milet - Lm. Giuse Nguyễn Trọng Viễn, OP.
Anaximène sinh khoảng năm 585 tại thánh Milet. Theo Théophraste, Ông là con của Eurystos và là đồng nghiệp của Anaximandre.
6
ANAXIMÈNE DE MILET
(khoảng 585 - 528)
I. TIỂU SỬ
Anaximène sinh khoảng năm 585 tại thánh Milet. Theo Théophraste, Ông là con của Eurystos và là đồng nghiệp của Anaximandre [1].
II. TƯ TƯỞNG
Tư tưởng của Anaximène gồm tóm trong đoạn văn căn bản của Théophraste, được Burnet trích lại, như sau:
Anaximène, người đô thị Milet, con của Eurystratos, đồng nghiệp với Anaximandre, đã nói như ông trước rằng: nguyên chất sơ bản chỉ là đơn nhất và vô hạn. Nhưng ông không nói như Anaximandre rằng: nguyên chất ấy là bất định. Trái lại, ông nói rằng: nguyên nhân ấy cố định, vì nó là KHÍ...
Từ đó, ông nói, phát sinh ra những gì hiện có, đã có và đang có, gồm cả các thần và các sự vật có tính cách thần. Còn những sự vật khác thì lại do sự phát sinh của cái này (tức nguyên chất sơ bản) mà phát sinh....
Không khác gì linh hồn là khí, nâng đỡ ta, hơi thở và khí cũng nâng đỡ muôn vật.
Và đây là hình thức của khí: ở đâu nó (tản mát) đồng đều thì mắt ta không nhìn thấy; trái lại ở đâu có lạnh có nóng, có ẩm ướt và vận hành thì mắt ta lại nhìn được. Nó luôn luôn vận hành vì nếu không vận hành nó sẽ không thay đổi như hiện có.
Nó tự phân tán thành nhiều hành chất khác nhau nhờ ở THỂ TỤ và THỂ TÁN của nó [2]
1. Nguyên chất căn bản của vạn vật là "khí"
Anaximène đồng ý với Anaximandre và Thalès trên con đường tìm kiếm một chất liệu căn bản của vũ trụ, một nguyên chất có tính cách "đơn nhất và vô hạn". Nhưng quan niệm của Anaximène có lẽ gắn liền với niềm tin tôn giáo cổ thời nhiều hơn (quan niệm về "pneuma"): "Không khác gì linh hồn là khí - nâng đỡ ta, hơi thở và khí cũng nâng đỡ muôn vật". Anaximène giải thích cho niềm tin tôn giáo ấy bằng những nhận xét cụ thể và những suy luận đề tìm ra qui luật biến chuyển. Ông nói quả quyết rằng:
Nguyên lý của mọi sự là khí; vì bắt đầu từ đó mà mọi sự phát sinh và mọi sự đều biến tan trong khí, cũng như, theo lời ông nói, hồn chúng ta bởi khí mà ra và bao bọc chúng ta, khí bao bọc và chứa đựng toàn thể vũ trụ".
Trước hết, ông nhận thấy ở "khí" có tính chất gần như "vô hình thể", nó có thể biến chuyển và hình thành nên tất cả những sự vật khác. Rồi ông cũng thấy khí có tính chất đơn nhất (không thể phân chia khí), và tính chất vô hạn (không có cùng tận trong bầu trời bao la).
Như thế, thay vì nhận thấy sự ẩm ướt là nguồn gốc sinh ra muôn vật như Thalès, Anaximène lại thấy nguyên lý của sự sống nơi tính chất đơn nhất và vô hạn (có lẽ không phải tình cờ mà Théophraste nhắc lại là Anaximène đã đồng ý với Anaximandre về nguyên chất sơ bản là cái gì đơn nhất và vô hạn), đó là chất khí như linh hồn mang lại sự sống cho con người và cho vũ trụ.
So với Anaximandre, giải đáp của Anaximène có vẻ thô sơ hơn. Hoặc nhìn cách khác, ta thấy rằng giải đáp của Anaximène có ít tính trừu tượng của lý trí như Anaximandre; và như thế có lẽ Anaximène còn đứng vững hơn trong tinh thần Milet và cũng là tinh thần còn giữ được nét hòa đồng giữa thế giới thần minh và thế giới hữu hình cụ thể nhiều hơn (?).
2. Qui luật của biến chuyển
Tuy nhiên, nét độc đáo riêng biệt mang tính "triết lý" của Anaximène là lại thể hiện trong một nỗ lực khác.
Trước hết, Anaximène xác định rõ ràng tính chất "vận hành không ngừng" của khí để thành hình nên một vât. Tuy thế, sự biến chuyển này vẫn giữ được sự duy nhất của vũ trụ. Khí vẫn là khí, nó chỉ khác về lượng nơi mỗi sự vật khác nhau mà thôi.
Khí biến chuyển theo một qui luật: thể tụ (condensation) và thể tán (raréfaction). Anaximène thật sự là người đấu tiên cắt nghĩa sự biến chuyển bằng một "công thức" rõ ràng; và các học giả Mác-xít chắc dễ dàng nhận ra ở đây như một phát biểu đầu tiên của qui luật biến chuyển "lượng thành phẩm" (?). Nhưng ở đây không phải là một qui luật cắt nghĩa sự biến chuyển của vũ trụ để bảo vệ cho một học thuyết duy vật mà là một nỗ lực thâu gom tất cả mọi sự trong thế giới thần thánh vì khí "phát sinh ra những gì hiện có, đã có và đang có, gồm cả các thần và các sự vật có tính cách thần".
KẾT
Ngoài những điều nói trên, Anaximène còn đề cập đến sự hình thành vũ trụ, việc có muôn ngàn thế giới...
Nỗ lực của Anaximène lại là một con đường khác với Anaximandre trong việc triển khai đường hướng của Thalès. Con đường ấy cũng không kém phong phú và bạo dạn, nhưng lại vẫn nằm trong đường hướng chung của học phái Milet.
***
NHỮNG GIẢI THÍCH CHUNG VỀ NHÓM TRIẾT GIA MILET
1. Giải thích theo quan điểm vật lý
Nói chung, người ta cho rằng trường phái Milet đã từ bỏ cách giải thích vũ trụ theo kiểu huyền thoại hoặc thuần túy tôn giáo, và khai trương một nền vũ trụ luận vật lý. Dĩ nhiên đây không phải là một thứ vật lý khoa học, và cũng không phải là một sự loại trừ huyền thoại hay tôn giáo.
Ngoài ra, cũng có nhiều cố gắng giải thích một cách khác.
2. Giải thích theo quan điểm thần bí [3]
Karl Joel, với cuốn "Nguồn suối phát sinh ra triết học thiên nhiên từ tinh thần thần bí", Iéna 1960, đả đề nghị cách hiểu các triết gia MIlet trong quan điểm thần bí. Lối giải thích này được một số người ủng hộ như A. Riveaud, E. Bréhier, nhất là P.M. Schuhl.
Theo cách hiểu này, triết học của trường phái Milet có nhiều nét tương đồng với trào lưu thần bí của thời Phục Hưng, thế kỷ XV ở tây phương; một thứ thần bí hay huyền học đã đẻ ra khoa học của Képler và Galilée. Thứ thần bí ấy khiến cho các triết gia của cả hai thời kỳ này đều biểu lộ "một tình cảm tương tự nhau là hòa hợp một cách thần bí với hoàn cảnh xã hội và với linh hồn thế giới; đồng thời đó còn là một thứ duy sinh lực có tính cách khích động và lãng mạn" [4]
3. Theo quan điểm siêu hình đạo đức [5]
Đây là quan điểm của Nietzsche, trong quyển "Sự Khai Sinh ra tríết học thời kỳ bi kịch Hy Lạp". Nietzsche cho rằng các triết gia Milet đạt tới được trực giác "vạn vật đồng nhất thể"; và trực giác này xuất phát từ kinh nghiệm bi kịch tức kinh nghiệm sống về cuộc đời. Đặc biệt, Anaximandre là "con người đầu tiên trong số các người Hy Lạp đã táo bạo lãnh hội được giải đáp cho vấn đề đạo đức, là vấn đề nằm sâu trong mọi vấn đề".
Anaximandre nhìn thấy cái lẽ trời đầt cũng như của chính con người chỉ là sự bất chính và bồi hoàn lẫn nhau; lẽ tử-sinh ấy không còn là một lời khuyên luân lý, nhưng nằm trong mối hòa âm của hoàn vũ.
***
Tóm lại, đây là một thời kỳ "chìm trong bóng tối", nên có rất nhiều giải thích khác nhau. Chính điều đó cũng làm cho thời kỳ này có nhiều nét phong phú và hấp dẫn riêng của nó.
Chú thích:
[1] Cũng có người cho rằng ông là học trò của Parménide. Xc. Hà Thúc Minh, Sđd, trang 16.
[2] Trích lại trong Lê Tôn Nghiêm, Sđd, tr.53.
[3] Dựa theo Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 55-58.
[4] Schuhl, trích lại trong Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 58-59
[5] Dựa theo Lê Tôn Nghiêm, Sđd, trang 58-66.